DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Paul open die week met sy DinkWeer Donderdag-rubriek wat die KI-revolusie vergelyk met die tyd van skilderkuns voor en na die opkoms van fotografie, terwyl Hilde die beweegredes agter handelsmerkvernuwings onder bekende handelsname ondersoek.

• Eugene bely hy mis heimlik die noorde, maar verduidelik uit eie ervaring hoe baie aannames oor die noord-suid skeidslyn nie noodwendig waar is nie, terwyl Piet du Plessis hoop uitspreek vir groter selfdoen-energie noudat March and March met AfriForum gaan begin saamwerk.

• Wessie du Toit, ons vriend uit Brittanje, vergun ons laastens een van sy artikels wat lig werp op die vorming van Britse stede sedert die tyd van munisipale selfstandigheid tot in die era van oorsentralisering, teen die agtergrond van die opkoms van premier Andy Burnham.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. In die DRK dreig 'n vinnig verspreidende Ebola-uitbraak nou om die dodelikste in die land se geskiedenis te word.

2. Die voortslepende konflik tussen Rusland en Oekraïne het onlangs verder verskerp met ernstige lugaanvalle op die geskiedkundige sentrum van Odesa asook kritieke ekonomiese teikens.

3. Die Midde-Oosterse krisis duur voort weens hewige botsings in Jemen asook die voortslepende spanning en verdere militêre aanvalle tussen Israel en Libanon.

4. Wêreldwye kommer oor die veiligheid van noodwerkers neem drasties toe nadat 'n vlaag aanvalle skerp stygings in sterftes onder humanitêre werkers in konflikgebiede veroorsaak het.

5. Die nasionale verkiesing in Zambië het pas ten einde geloop waarin die sittende president, Hakainde Hichilema, 'n tweede termyn in die amp verseker het.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. The Jason Arday delusion: Scapegoating is punitive and crass deur Kathleen Stock op UnHerd.

2. Why liberals should support AfriForum and the Solidarity Movement deur Martin van Staden op The Daily Friend.

3. Afrikaanse kultuurruimtes is grondwetlik en tog onder druk deur Theuns Eloff op Netwerk24.

4. JD Vance is right to question the dollar’s supremacy deur John Rapley op UnHerd.

5. South Africa’s artisan shortage is bureaucratic deur Nicholas Woode-Smith op sy Substack.

6. Willie Esterhuyse op 90 gehuldig as brugbouer en rolmodel deur Anton van Niekerk op Netwerk24.

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

“Groei in elke uithoek van die land”, “meer geld in mense se sakke” en “mense wat weer beheer neem oor dit wat vir hulle belangrik is”: hierdie drie frases kan Andy Burnham se groot idee van die devolusie van mag weg van Westminster opsom, maar hulle kom eintlik uit Labour se 2024-plaaslike verkiesingsveldtog. Dit was toe 'n ander toekomstige eerste minister, Keir Starmer, “volroom-devolusie” belowe het om “streeksongelykheid aan te pak” en “die trots wat mense op hul gemeenskappe het” te ontsluit.

In werklikheid kon al drie hierdie doelwitte egter uit enige aantal veldtogte sedert die Brexit-referendum 'n dekade gelede kom. Die taak om mag en welvaart na plekke buite Londen se invloedssfeer te bring, het die Britse politiek se swaard in die klip geword. Burnham is nie die eerste een wat die hef probeer beetkry en sy spiere span nie, en die kans is goed dat hy ook nie die laaste sal wees nie.

Ons leef steeds in die era van “Neem beheer terug”, om Dominic Cummings se wen-slagspreuk vir die Vote Leave-veldtog aan te haal. Die verskillende weergawes van hierdie boodskap deel 'n basiese onderliggende narratief: mense voel arm, onseker en ontmagtig omdat mag wat eens aanspreeklik was en op hul behoeftes gereageer het, op 'n stadium in die verlede opgepak en elders heen verskuif is — hetsy na Brussel, die kwango-krasie of Westminster. Die implikasie is dat welvaart en 'n gevoel van agentskap meganies aan die mense “teruggegee” kan word deur die staat te hervorm.

Hierdie narratief is nie juis verkeerd nie — met verloop van tyd het veels te veel verantwoordelikheid op die verkeerde plekke gekonsentreer geraak — maar dit is onvolledig op maniere wat die beloftes van vernuwing uiteindelik leeg sal laat. Dit hou nie rekening met die ingrypende veranderinge in die samelewing, en in ons eie houdings en verwagtinge, wat gepaard gegaan het met die wegbeweeg van mag na afgeleë instellings nie. Om daardie mag terug te neem, klink in die abstrakte sin wenslik; maar ons behoort te vra of Brittanje steeds in staat is om homself op 'n meer plaaslike vlak te bestuur — en of dit dit werklik wil doen.

Argumente oor die terugneem van mag maak dikwels staat op verwysings na die geskiedenis, op die verbeelde teksture en resonansies van die verlede. Burnham se betoog, wat hy verlede maand in die People’s History Museum in Manchester gelewer het — waar anders? — is om die nalatenskap van Thatcherisme om te keer en terug te keer na 'n na-oorlogse goue era van sosiale demokrasie, toe plaaslike owerhede steeds beheer gevoer het oor magtige industriële stede en groot hoeveelhede munisipale behuising gebou het.

Goue eeu of klatergoud?

Hierdie verhaal is net so misleidend as wat dit aanloklik is. Dit is waar dat Thatcher mag van plaaslike regering weggeneem het, deels gemotiveer deur die weerstand teen haar beleid van Labour-beheerde rade, veral die Militant Tendency in Liverpool. Teen die 1970’s was die prosesse van sentralisering egter reeds ver gevorder. Die Labour-regering van 1945 het die grootste stap geneem deur munisipale nutsdienste te nasionaliseer — wat Burnham nou weer onder plaaslike beheer wil plaas — beheer oor sleutelnywerhede oor te neem en munisipale hospitale te vervang met die stigting van die NHS.

Gedurende die 1950’s en 1960’s het die Labour-leierskap intussen met hul Konserwatiewe teenstanders saamgestem dat, soos die historikus J.A. Chandler dit stel, “'n moderne wêreld nie op 'n buurtgemeenskap gebaseer was nie, maar op gemeenskappe op 'n afstand”, veral weens die nuwe geleenthede en verbindings wat deur massamotorbesit geskep is, sodat “lokalisme dus irrelevant geword het”. Dit was van die faktore wat gelei het tot die Local Government Act van 1972, wat magte van baie dorpe en stede na 'n nuwe vlak van streeksowerhede verskuif het. Voordat Norman Tebbit vir werklose werkers gesê het om “op hul fiets te klim”, was daar reeds Harold Wilson wat hulle aangemoedig het om 'n British Leyland-motor te koop.

Die ware goue era van plaaslike regering het vroeër gekom, ongeveer tussen die 1870’s en die Eerste Wêreldoorlog, en dit het 'n heel ander karakter gehad. Gedurende hierdie dekades het die stadsrade van die groot industriële stede van die Middellande en die Noorde — om nie eens te praat van Skotse stede soos Glasgow nie — gebou wat ons vandag as die Britse staat beskou. Hulle het basiese onderwys uitgebrei, duur stelsels vir skoon water en riool aangebring en gas- en elektrisiteitsnetwerke aangekoop. Hulle was pioniers op die gebied van maatskaplike behuising, het parke aangelê en die eerste stedelike vervoerstelsels bedryf; teen 1905 was daar 161 munisipale tremdienste in Brittanje.

En natuurlik het hulle in indrukwekkende burgerlike argitektuur belê: daardie stadsale, geregshowe, biblioteke, konsertsale en kunsgalerye, spoggerig versier in neoklassieke of Gotiese prag — geboue wat hulself vandag ongemaklik voordoen as simbole van verlore grootsheid.

As Burnham werklik 'n herlewing van plaaslike agentskap en trots wou oproep, kon hy in die straat afstap vanaf die People’s History Museum en voor die Manchester Town Hall gaan staan het, 'n indrukwekkende gebou wat gedurende die 1870’s opgerig is, of selfs voor die pragtige Tootal Buildings, wat twee dekades later gebou is en waar hy as burgemeester van Greater Manchester gebaseer was.

Die probleem is dat die raadslede, wethouers en burgemeesters wat die wonders van die laat-Victoriaanse metropool tot stand gebring het, nie “die Volk” was nie. Hulle was eerder die elite van die industriële samelewing: nyweraars, sakebestuurders of vennote van witboordjiefirmas, wat geen salarisse vir hul openbare rolle ontvang het nie omdat daar geglo is dat burgerlike leiers mans van onafhanklike vermoëns en finansiële middele behoort te wees. Die argetipiese voorbeeld was Joseph Chamberlain, die energieke burgemeester van Birmingham en besturende direkteur van die grootste skroeffabriek in die West Midlands. Hoewel hy as die vader van “munisipale sosialisme” voorgehou word, het Chamberlain daarop aangedring dat die bestuur van 'n dorp soos die bestuur van 'n groot onderneming is.

Teen die begin van die 20ste eeu het plaaslike regerings die helfte van alle staatsbesteding in Brittanje beheer en driekwart van hul eie begrotings ingesamel. Vandag verteenwoordig hulle slegs 'n vyfde van totale besteding, of minder as 'n tiende wanneer oordragte vanaf die sentrale regering afgetrek word. Hulle het dit deur belasting gedoen, maar ook deur langtermynlenings en die winste uit die dienste wat hulle gelewer het. Whitehall was tevrede om die beste beleide wat deur stadsale ontwikkel is, oor te neem en ander aan te moedig om dit na te volg.

Leierskap van die vermoëndes

Hoe was dit moontlik dat Victoriaanse kapitaliste baanbrekers was van die munisipale model wat, volgens Burnham, die toekoms van sosialisme verteenwoordig? Een antwoord kom uit die “burgerlike evangelie” wat deur nie-konformistiese Protestantse predikante soos George Dawson in Birmingham, en deur “New Liberals” soos Thomas Hill Green in Oxford, verkondig is. Dit het mense met rykdom aangemoedig om dit tot openbare verbetering aan te wend. Dawson het aangevoer dat “ 'n groot dorp 'n plegtige organisasie is waardeur, en waarin, die hoogste, verhewe en waarste doelwitte van die mens se intellektuele en morele natuur behoort te vloei en gevorm te word”.

Maar daar was ook 'n goeie mate van eiebelang; of eerder, oorvleuelende belange tussen suksesvolle sakemanne en die gemeenskappe waarin hulle gewortel was. Fabriekseienaars het voordeel getrek uit goedkoop munisipale gas en elektrisiteit, om nie eens te praat van 'n gesonder en beter opgeleide arbeidsmag nie. Stede is in wese as oligargieë bestuur.

Daardie groot burgerlike geboue — wat, veelseggend genoeg, dikwels opgerig is voordat daar in die mediese, sanitêre en opvoedkundige behoeftes van die bevolking voorsien is — het as hereklubs gefunksioneer, waar netwerke onderhou en kommersiële projekte ontwikkel is. Die les hieruit is nie dat kapitaliste die beste burgerlike leiers maak nie, maar dat, om die soort ambisieuse plaaslike regering te bereik waarna Burnham smag, dit baie help indien materiële omstandighede en kulturele verwagtinge so op mekaar afgestem is dat diegene met rykdom en mag bereid is om in hul plaaslike gemeenskappe te belê.

Dit help ook indien gewone mense geneig is om hul politieke energie binne plaaslike grense aan te wend; die triomf van plaaslike regering het saamgeval met die uitbreiding van die stemreg, en Brittanje se eerste massalede-politieke partye het binne 'n munisipale konteks ontstaan. In hierdie era was mag plaaslik omdat lojaliteite, afhanklikhede en reputasies plaaslik was. Maar dieselfde ekonomiese en sosiale kragte wat hierdie wêreld geskep het, het ook verseker dat dit van korte duur sou wees. Waarom sou 'n toenemend georganiseerde werkersklas vir altyd tevrede wees met oligargiese bestuur?

Sentralisme wen die dag

Dit is waar dat die munisipale wêreldbeskouing gedurende die tydperk tussen die twee wêreldoorloë sterk gebly het binne sowel Labour as die Konserwatiewe Party, namate die ou Liberale Party van die nyweraars verswak het. Al drie partye was byvoorbeeld in die vroeë 1930’s op Manchester se stadsraad toe nog 'n burgerlike baken, die neoklassieke Central Library, opgerig is.

Maar die logika van 20ste-eeuse sosialisme het onvermydelik in die rigting van gesentraliseerde nasionale regering gewys as die beste manier om nywerheid en welsyn te organiseer, en dit het uiteindelik in 1945 gekom. Die godsdienstig geïnspireerde filantropiese bewegings wat soveel gedoen het om noodsaaklike dienste te bestuur, het eweneens in die groeiende magte van die sentrale regering die doeltreffendste manier gevind om hul doelwitte te bereik.

Wat die sake-elite betref, het hulle hul munisipale raamwerk gou ontgroei. Gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu het maatskappye gegroei en saamgesmelt om nasionale entiteite te word, aangemoedig deur regerings wat dit as die enigste manier beskou het waarop Brittanje mededingend kon bly.

In die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog het groot ondernemings nasionale grense oorskry. Organisasies van hierdie omvang het min belang by die langtermynwelvaart van dorpe en plaaslike gebiede, wat hulle geneig is om bloot as bates op 'n sigblad te beskou. Daar word nou aanvaar dat dit die regering se verantwoordelikheid is om in daardie bates te belê om 'n aantreklike klimaat vir ondernemings te skep. Nie alle groot ondernemings is natuurlik so ontwortel nie. In Stoke-on-Trent het die Coates-familie byvoorbeeld duisende mense in diens by hul uiters suksesvolle aanlyn dobbelmaatskappy, Bet365, terwyl hulle geld aan gesondheidsorg, siekeversorging en onderwys in die gebied skenk — om nie eens te praat van John Coates se eienaarskap van Stoke City Football Club nie.

Oor die algemeen lyk die rol van sakeondernemings in stedelike herlewing vandag egter meer soos Burnham se Manchester. Die klipfasades met hul pilare en versierings is weg, vervang deur hoë glaswoonstelgeboue waarvan die huurgeld na eiendomsmaatskappye, private-ekwiteitsfirmas en buitelandse beleggingsfondse vloei, terwyl die grond vir ontwikkeling op uiters gunstige voorwaardes beskikbaar gestel is.

Dit is ironies genoeg 'n baie Thatcheritiese model, en hoewel dit ekonomiese voordele kan meebring in die vorm van verdere private belegging en werksgeleenthede, is dit onwaarskynlik dat dit die “groei in elke poskode en hoop in elke hart” sal laat ontwaak wat Burnham so sentimenteel belowe het.

Maar miskien lê die grootste skuld vir die wegkwyning van plaaslike mag en aansien by ons, die kiesers en verbruikers wat in beginsel meer daarvan eis, maar dit in die praktyk hardnekkig ignoreer. Reeds in die 1960’s het opnames getoon dat mense plaaslike verkiesings as referendums oor die nasionale politieke partye beskou het. Daardie era het nie net die verspreiding van motors gesien nie, maar ook dié van televisie — tegnologieë wat mense se aandag en ambisie al hoe verder van hul onmiddellike omgewing af weggetrek het.

Vandag lyk selfs nasionale politiek en uitsendings vir die massas wat deur hul slimfone Amerikaanse podcasts en sosiale media verorber, provinsiaal. Wil mense wat TikTok-video’s oor die Palestynse saak kyk, of X-video’s oor misdaad in Amerikaanse stede, werklik meer tyd daaraan bestee om plaaslike beleidsprogramme te ontleed? Sou hulle werklik deur nuwe vlakke van dienslewering en belasting wou navigeer? Hulle mag dalk sê hulle wil, en mens kan selfs aanvoer dat hulle behoort te wil, maar hulle wil hoogswaarskynlik nie. 'n Onlangse meningspeiling het bevind dat, ná meer as 'n kwarteeu van devolusie in Wallis, byna 70% van mense verkeerd is of onseker is oor wie verantwoordelik is vir polisiëring (Westminster), terwyl 'n derde nie daarvan bewus is dat die Walliese regering beheer oor gesondheid en onderwys het nie.

Die waarheid is dat oorsentralisering net soveel in ons eie denke plaasgevind het as in die stelsels waarin ons leef, want die twee is onafskeidbaar verbind.

Die vervreemding wat ontstaan wanneer ons lewens deur afgeleë, onpersoonlike agentskappe — hetsy polities, kommersieel of burokraties — ingerig word, is baie werklik. Dit is wel 'n probleem dat ons gedwing word om onder reëls en prosesse te leef wat die waardes weerspieël van mense wat min met ons gemeen het; en dit laat ons inderdaad ondraaglik magteloos voel wanneer daardie reëls en prosesse disfunksioneel raak.

Maar ons is reeds deur hierdie verhouding tot mag gekondisioneer. In die politiek, soos in alles anders, het ons geglobaliseerde verbruikers geword wat verwag dat ons voorkeure deur tegemoetkomende diensverskaffers bevredig moet word, met minimale moeite van ons kant.

Ons gee verantwoordelikheid prys en voel in ruil daarvoor geregtig om te kla, wrokke te koester, gelyke behandeling te eis en respek vir enigiemand met aansprake op gesag te weier. Ten minste totdat die gesentraliseerde stelsels heeltemal in duie stort.

'n Mens hoef net te luister na die terloopse minagting van die gemiddelde Brit wat oor “die raad” praat om te besef dat, indien plaaslike regering groter magte sou kry, dit waarskynlik dieselfde wrewel sou uitlok as wat Westminster vandag doen.

In hierdie omstandighede is die rol van burgemeester waarskynlik die een wat die beste by ons politieke kultuur pas: 'n grootliks simboliese boegbeeld wat reageer op 'n plaaslike behoefte aan erkenning en 'n stem gee aan die vreemde kombinasie van ontevredenheid en geregtigdheid wat ons verhouding met die sentrale regering kenmerk.

Dit is 'n rol waarvoor Burnham uiters geskik was — anders as die ondankbare taak om mag te devolveer aan 'n politieke gemeenskap wat vergeet het hoe om dit te gebruik.

• Wessie du Toit is 'n Britse skrywer van Afrikaanse oorsprong wat graag skryf oor idees, kultuur en ontwerp. Hierdie meningstuk word met sy vergunning vertaal en gepubliseer. Sy Substack is The Pathos of Things.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Dit was uiters verblydend toe Jacinta Ngobese-Zuma, stigter en leier van March and March, in Augustus 2026 tydens 'n mediakonferensie in KwaZulu-Natal in die openbaar aangekondig het dat hulle as burgerlike beweging aspireer om AfriForum se voorbeeld na te volg en ‘n “AfriForum vir swart Suid-Afrikaners” te skep. Intussen het AfriForum aangekondig dat die twee groepe 'n mate van samewerkingsinisiatief van stapel sal stuur.

Om verskeie redes was die aankondiging verblydend: eerstens omdat dit begin wegbeweeg van die negatiewe benadering (m.a.w, “Voetsek buitelanders!”); tweedens omdat dit, wetens of onwetens, die legitimiteit, regverdiging en noodsaak van 'n Afrikaner-burgerlike inisiatief by implikasie kondoneer. Derdens bring die aangekondigde inisiatief ook sigbare erkenning op grondvlak na vore van die staat se totale mislukking om na die behoeftes van die breër bevolking om te sien. Dit demonstreer dat die breër bevolking — en nie net die Afrikaners nie — nie die mislukte staat as hul vaderfiguur hoef te sien nie, maar self moet inspring om op te bou wat die regering óf tot niet laat gaan het óf weens onbevoegdheid en korrupsie nie in staat is om op te bou nie.

Jacinta Ngobese-Zuma van March and March sê dit self die beste:

Ek kan geensins namens AfriForum of die groter Solidariteit Beweging praat nie, maar ek sou dink dat hulle met graagte 'n helpende hand sal uitsteek na die SA First Forum, soos die AfriForum-“kloon” wat uit March and March voortvloei, bekend sal staan. Tewens, AfriForum is al geruime tyd betrokke by verskeie organisasies van ander kulturele groepe om bystand te verleen met kennis wat oor baie jare opgebou is — kennis waarvan ek die SA First Forum ook sal aanbeveel om gebruik te maak. Dis mos hoe ons ons land weer kan opbou: deur hande te vat met groepe wat, parallel met ons as Afrikaners, ook die selfhelp-ding vir hulself doen, sonder om ander selfdoeners te veroordeel of te beny omdat hulle die lugleegtes vul wat 'n mislukte staat geskep het.

Praktiese diversiteit

Dis mos nou ware “eenheid in verskeidenheid” in werking, en nie bloot wensdenkery daaroor nie. Dis die boustene van 'n konfederasie wat uiters suksesvol in Suid-Afrika gebou kan word, bestaande uit samewerkende subeenhede wat deur middel van sinergie 'n totaliteit van staatsprestasie tot gevolg kan hê wat die wêreld kan verstom.

Suid-Afrika het die mense, die talente, die kundigheid, die grondstowwe en die “never say die”-ingesteldheid om van ons die wennasie te maak wat ons kan wees. Maar dan moet ons ons eie hoeders wees en die sosialistiese retoriek van “Die Staat Is Ons Vader” vaarwel toeroep. Die Solidariteit Beweging en AfriForum het bewys dat dit gedoen kan word, en March and March se SA First Forum het die insig om daardie suksesvolle ontwikkelingsmodel te wil navolg. Dit is uiters opwindend.

Die SA First Forum se vertrekpunt is reg: hulle verskuif hul fokus weg van tradisionele politieke aktivisme na 'n selfbou/selfdoen-mentaliteit. Daar moet nie op die mislukte regering gewag en geglo word dat hulle sal optree of presteer bloot omdat politieke druk deur middel van aktivisme op hulle toegepas word nie. Dit is al vir baie jare onsuksesvol probeer, terwyl die regering bloot voortkarring om te wanbestuur. Word dus die leiers en aanvoerders van suksesvolle ontwikkelingsinisiatiewe wat die regering blootlê as die patetiese, parasitiese vernietiger van ontwikkeling wat hy is. Daar is niks wat die treurige regering meer in hul sokkies laat bewe as ontwikkelingsukses deur burgerlikes sonder regeringshulp nie.

As my stelling in twyfel getrek word, gaan luister gerus weer na die baie onlangse opname van 'n onderhoud met Naledi Pandor waarin sy haar beswaardheid uitgespreek het oor die massiewe prestasie van die Solidariteit Beweging / AfriForum / Akademia om 'n multibiljoenrand- tersiêre instelling die lig te laat sien sonder om die regering vir 'n sent te vra.

Ja, dit maak Naledi en die ander sosialiste met hul bloudruk vir staatsoorheersing (soos deur die Nasionale Demokratiese Revolusie vergestalt) siek tot in hul sokkies. Hoe kan burgerlikes dit waag om die lugleegtes te vul wat staatsmislukking tot gevolg gehad het? Hoe durf hulle...

Vir Jacinta se SA First Forum dus: kyk en leer. Om self sulke resultate soos die fenomenale Akademia-prestasie — om maar een van vele te noem — te kan nadoen, is dit goed dat hulle begin het waar hulle wel die lig gesien het: die inspirering en mobilisering van 'n teikenmark wat deur middel van die March and March-veldtog geïdentifiseer is, en deur nou die geesdriftiges in te bind met klein, vrywillige maandelikse bydraes wat op kort termyn hoë opbrengste oplewer.

Hulle was reeds suksesvol daarmee deur hul skarebefondsingsveldtog (crowdfunding) en die mobilisering van skenkings waarmee hulle mediablootstelling sowel as massa-optogte suksesvol kon fasiliteer. Dit kan voortaan meer geformaliseerd gedoen word onder die vaandel van die SA First Forum. Die sukses van die stokvel-model kan benut word (in 'n aangepaste formaat waar nodig), maar ook deur gereelde maandelikse debietorders in ooreenstemming met meer moderne finansiële reëlings, soos Solidariteit/AfriForum dit doen.

Ontwikkeling vanuit voetsoolvlak

Aanlyn skenkings sal ook voortgaan om beduidende bedrae vir inisiatiewe te mobiliseer, saam met die verkoop van handelsware soos T-hemde, pette, serpe, vlaggies, ensovoorts, waardeur die SA First Forum se handelsmerk gemonetiseer kan word ten einde werkkapitaal op te bou. Die March and March-veldtog het reeds deur massa-ondersteuning bewys dat die SA First Forum as opvolger groot steun kan mobiliseer. Daar is immers sigbaar bewys dat die breë gemeenskap begin moed opgee het met die regering as ontwikkelingsinstrument en alternatiewe oplossings soek. En gelukkig het hulle 'n trots Suid-Afrikaanse rolmodel wat uiters suksesvol is om na te volg: die Solidariteit Beweging / AfriForum.

Die sogenaamde “low-hanging fruit”, naamlik relatief maklike, tasbare kitsoplossings, moet eerste aandag geniet, deur byvoorbeeld sekuriteitsbeskerming vir lede aan te bied (georganiseerde buurtwagte), regsadviesdienste, begrafnisbystand en toegang tot werksplasingsnetwerke of opleiding in entrepreneurskap, asook mini-lenings om mikro-ondernemings mee te begin. Privaat beheerde tegniese opleidingsentrums kan gevestig word wat fokus op hoëaanvraag-ambagte soos loodgieterswerk en sonkraginstallering. Sonder twyfel sal Sol-Tech in daardie verband advies en leiding van onskatbare waarde kan verskaf.

In plaas daarvan om vir die afwesige munisipaliteite te wag om kleiner instandhoudingswerk aan vervalle plaaslike infrastruktuur te verrig, kan gemeenskapslede in werkspanne georganiseer word om tasbare verbeterings in buurtes te bewerkstellig. Dieselfde geld vir rommelverwydering.

Wat 'n vreugde sal dit nie wees om in die nabye toekoms die SA First Forum se vlag te sien waai by 'n gemeenskapsprojek waar deelnemers met SA First Forum-T-hemde en -oorpakke uitgerus is nie. Wat 'n bevryding sal dit nie vir gewone burgers wees om aan die dooie hand van die regering te ontsnap en nie meer te wag vir die Staat wat nooit opdaag nie. Selfdoen bou ook selftrots — menslike ingesteldhede wat weer betekenis aan mense se lewens gee.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Op 13 Augustus 2026 is Instagram se nuutste handelsmerkvernuwing bekendgestel en het dit heelwat opslae op digitale platforms gemaak – soveel so dat selfs ChatGPT op hulle sosialemediaplatforms aan die tendens deelgeneem het en hulle naam “chatjipiti” in Instagram se nuwe font uitgebeeld het om die leesbaarheid van hul handelsmerk te versterk. Ander handelsmerke, soos KitKat, het 'n soortgelyke tendens gevolg.

Voordat ek wegval en my 10 sent rondom Instagram se handelsmerkvernuwing deel, wil ek hê jy moet van twee dinge bewus wees:

1. Ons kry verskillende embleemsoorte. In Instagram se geval kyk ons na 'n woordmerk as 'n embleem. Ander voorbeelde van woordmerke in handelsmerke is onder andere Coca-Cola, Google, Netflix, Showmax, Typo, Ford, Wimpy, Checkers en Kellogg’s.

2. Tipografie het sy eie anatomie. Jip. Régtig. Tipografie word gesien as 'n stelsel van vorms, lyne, verhoudings en ruimtes wat bepaal hoe die letter lyk, lees en uiteindelik deur die leser ervaar word. So, ja, die font wat jy vir jou partytjieuitnodigings en akademiese inligtingstukke kies, maak saak. Ek heg vir jou 'n visuele voorstelling van tipografiese anatomie aan, sodat jy sien wat ons, as ontwerpers, in ag moet neem:

Wanneer 'n handelsmerk, soos Instagram, 'n woordmerk as hul primêre embleem gebruik, word die anatomie van daardie letters dus deel van die handelsmerk se visuele identiteit. Ons sien dit dan nie net as 'n woord nie, maar ook as 'n visuele element wat volgens ontwerpbeginsels toegepas moet word.

As jy 'n waardering vir skryfbehoeftes het, sal jy heelwaarskynlik 'n draai by die Typo-skryfbehoeftewinkel al gemaak het of kennis van hulle op sosiale media geneem het. Die nuwe Typo 2.0-konsep is in April 2026 by die V&A Waterfront in Kaapstad onder die tema Anything But Ordinary, bekendgestel. Net soos Instagram, is hulle primêre embleem ook 'n woordmerk en skemer die retro-styl duidelik deur. 'n Ooreenstemmende aspek waarin altwee handelsmerke slaag is om die retro-styl in vandag se tye relevant te hou deur dit op 'n moderne wyse toe te pas.

Vir groot maatskappye word handelsmerkvernuwing nie ligtelik opgeneem nie en kan dit jare neem om uiteindelik die groenlig te gee. Die rede daarvoor is eintlik logies: Dis nie net 'n embleem wat vervang word nie, dis om die oortuiging van verandering binne die teikenmark wat reeds vertroud met die vorige handelsmerk is, oor te dra en die teikenmark se verbruikersvertroue te hou. Hierdie beginsel word veral deur Instagram se handelsmerkvernuwing gesien en verduidelik waarom Instagram-gebruikers en selfs maatskappye hul sterk menings daaroor op sosiale media gedeel het.

Instagram se klein Typo - soort van

Handelsmerkvernuwing beteken nie altyd dat daar groot aanpassings gemaak moet word nie. Soms is dit op die oog af klein veranderinge wat die grootste impak maak, soos Instagram en Typo 2.0 wat hul woordmerke se fonts verander het. Dis al. Net die font.

In Instagram se geval is die bekende kamera-ikoon, wat waarskynlik die mees herkenbare komponent van die handelsmerk is, nie vervang of aangepas nie. Die naam “Instagram” soos dit in die handelsmerk as 'n visuele element verskyn, is aangepas deur 'n kursiewe-lettertipe met drukletters te kombineer. Die rede daarvoor was nie om die bestaande karakter van Instagram heeltemal te verwerp nie, maar om dit binne 'n meer ontwikkelde en hedendaagse visuele stelsel te plaas. Ons kan dus ook sê dat hulle nou in 'n transformeerdende-moderniseringsfase is en die eerste stap geneem het.

Instagram se vernuwing is 'n goeie voorbeeld waarom lettertipes die handelsmerkpersoonlikheid en stemtoon bepaal. 'n Ontwerper kan dus nie net 'n lettertipe kies, omdat dit esteties of modieus is nie. Die lettervorme moet binne die groter identiteitstelsel sin maak en die handelsmerk se persoonlikheid ondersteun. Instagram se nuwe woordmerk wys hoe kompleks dié besluitnemings kan raak: Hoe behou jy karakter met 'n kontemporêre uitdrukking deur 'n font te kies of te ontwerp wat steeds leesbaar en herkenbaar moet wees?

Wanneer 'n lettervorm verwaring in leesbaarheid veroorsaak, kan dit spanning en onsekerheid in die teikenmark se handelsmerkvertroue skep en dis presies wat met Instagram gebeur het. Kort ná die bekendstelling van Instagram se nuwe woordmerk het talle sosialemediagebruikers opgemerk dat die nuwe woordmerk nie as “Instagram” gelees word nie, omdat die letter “r” met die letter “z” verwar word. In plaas van Instagram, lees ons dit as “Instagzam”. Daar is ontwerpers wat van mening is dat die vorm van die “r” in die nuwe embleem nie regtig saak maak nie, juis omdat Instagram se handelsmerk die afgelope dekade reeds in gebruikers se geheue vasgesteek het. Ek argumenteer weer dat dieselfde beginsel vir die nuwe embleem kan geld.

Instagram se Handelsmerkgeskiedenis

Binne die konteks van Instagram se handelsmerkgeskiedenis, is dit nodig om te weet dat die vorige woordmerk ongeveer tien jaar lank deel van die daaglikse visuele landskap van miljarde gebruikers was en is dit in elke gebruiker se visuele geheue ingeprent. Wanneer 'n visuele element in 'n gevestigde handelsmerk verander, verander dit iets wat reeds betekenis gedra het. 'n Handelsmerk se identiteit word oor tyd deur herhaling opgebou. Elke keer wanneer 'n gebruiker 'n embleem, ikoon, kleur of lettertipe sien, word die visuele assosiasie met die onderneming versterk. Wanneer 'n onderneming besluit om 'n element te verander, vergelyk die getroue gebruikers outomaties die nuwe identiteit voortdurend met die vorige een.

Ouderdom en veroudering is nie noodwendig dieselfde ding nie. 'n Visuele identiteit kan vir baie jare relevant, herkenbaar en funksioneel bly indien dit steeds die handelsmerk se posisionering en behoeftes effektief kommunikeer. In Typo se geval word die hernuwing na Typo 2.0 deur 'n volgende fase in die ontwikkeling van 'n handelsmerk ondersteun en moet dit in die visuele identiteit weerspieël. Ek persoonlik hou nie van die nuwe embleem nie, maar hul rede daarvoor is na my mening briljant, omdat hulle ontwikkeling en vooruitgang as 'n duidelike rede vir die verandering gegee het.

Wat ek dus voel en verkies, is irrelevant, omdat die visie en missie agter die rede duidelik genoeg is en daarom sal ek nog steeds van hul produkte aankoop. Wanneer 'n handelsmerk 'n nuwe identiteit bekendstel, wil die teikenmark ten minste net verstaan waarom verandering nodig was. Indien die visuele verandering deel is van 'n groter ontwikkeling, is die kanse goed dat die nuwe identiteit geloofwaardigheid onder die teikenmark gewen het. Wanneer die rede vir die verandering egter onbekend bly, kan die publiek die handelsmerk bevraagteken.

Die publiek as mede-ontwerpers

Dis duidelik dat handelsmerkvernuwing en handelsmerkontwikkeling nie net oor die estetiese aspek gaan nie. Dit gaan oor die redes en behoeftes agter die besluitnemingsproses en waarom dit nodig was om 'n handelsmerk aan te pas. Selfs die publiek kon dit insien. Instagram se nuwe woordmerk is 'n goeie voorbeeld waarom selfs 'n subtiele tipografiese verandering 'n wêreldwye tendens kan veroorsaak, omdat die font-keuse die leesbaarheid van die woordmerk kan beïnvloed.

Typo 2.0, daarteen, wys dat handelsmerkontwikkeling binne 'n groter strategiese plan weer vertroue kan wen. In beide gevalle is dit opvallend dat handelsmerkontwikkeling in so 'n mate toegepas moet word sonder om die eienskappe, wat mense se vertroue in die handelsmerk versterk het, uit te wis.

Dus, my kort ope brief aan Instagram:

Ek hou van julle nuwe woordmerk. Selfs die font wat julle gekies het maak vir my sin. Sal julle asseblief net die “r” aanpas?

Of gaan dit 'n dekade neem?

Die uwe,

• Hilde Kruger het 'n lidmaatskap by die International Society of Typography Design (ISTD) in 2017 verwerf en is vandag 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker, wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ek is in die noorde van Suid-Afrika (die “Transvaal”) gebore en getoë en beskou dit steeds as 'n tuiste nadat ek dit soos duisende ander mense vir die suide verruil het 'n paar jaar gelede.

Ek is op die Wes-Rand gebore en daar skoolgegaan, waarna ek aan die eertydse Randse Afrikaanse Universiteit, Universiteit van Johannesburg en later ook aan die Noordwes-Universiteit se sakeskool studeer het. Ek het vir 13 jaar in Pretoria gewoon en gewerk en hoewel ek gefassineer is deur Johannesburg se geskiedenis en baie van die stad se merkwaardige bakens, sal die hoofstad altyd 'n hartsplek vir my bly.

Mens sou dink dat ek eerder 'n meer intense geborgenheid voel jeens Johannesburg omdat ek soveel van my lewe daar deurgebring het, maar ek voel vandag pure toeris wanneer ek soontoe gaan. Dit is steeds 'n plesier om nou weer plekke soos Melville, die Emmerentia-dam, en ja, selfs die Johannesburgse middestad, te besoek. Maar ek voel tewens meestal ontredderd daar en soos 'n nuuskierige vreemdeling.

Wanneer jy semigreer of enigsins trek na 'n ander plek, gaan daar desnoods sekere veranderinge wees – of jy dit só wil hê of nie. Maar veral met semigrasie is dit allermins 'n volledige breuk met jou komvandaan. Sekere dinge verander, maar baie daarvan is steeds bekend en selfs meer bekend indien jy jou herinneringe van die meer verre verlede in ag neem. Daarom wil ek bietjie 'n (kennelik subjektiewe) ontboeseming onderneem van my eie ervarings as semigrant. Dit sal uiteraard anders vir elke persoon wees en selfs meer as jy geëmigreer het. Die fisiese en maatskaplike omgewings van die Wes-Kaap (en die Boland in die besonder) toon immers verskille terwyl daar ook raakpunte bestaan. Dit is nie altyd ooglopend nie.

Semigrasie en emigrasie

Die ander aspek wat verander het is jou gesprekke en die onderwerpe waaroor jy gesels. Ons het reeds heelwat vriende, kennisse en familie in die Boland en Wes-Kaap gehad voordat ons getrek het, en ons het nog heelwat bygekry sedert ons aankoms hier (dis nie so kliekagtig soos wat almal aanneem nie en jy hoef nie beste vriende met almal te wees nie). Laasgenoemde val in twee kategorieë: Mense wat lank of nog altyd hier gewoon het en diegene wat meer onlangs hier aangekom het.

In Pretoria het enige sosiale gebeurtenis soos 'n braai nie lank aangegaan sonder dat die gesprek na emigrasie gedraai het nie. “ 'n Mens moet dit maar as 'n opsie oophou,” het 'n vriend 'n paar jaar gelede vir my gesê. Party mense volg selfs deur daarmee terwyl ander dit net as 'n soort middelvinger en klaagmuur vir vrot munisipale en ander vlakke van regering noem, maar nooit tot dade oorgaan nie.

Dienslewering is een rede hoekom mense emigreer en semigreer en hoekom besighede ook met hul voete (en fabrieke) stem. Nadat ek onlangs my skoonpa se begrafnis in Pretoria bygewoon het nadat ek sowat 'n jaar laas in Gauteng was, was ek aangenaam verras met hoe die stad (ek was wel nie in die middestad nie) steeds ordelik en skoon is. Nuwe besighede het opgeskiet en paaie wat lank om instandhouding en voltooiing gesmeek het, is klaar of toon goeie vordering. Dit beteken nie alles is perfek nie, want daar is nog heelwat slaggate en kolle wat vuil en rommelbestrooid is, maar dit is ook nie so erg soos wat heelwat mense dit uitmaak nie.

Ewenwel, mense in die Wes-Kaap praat nie juis oor dienslewering en emigrasie nie. Trouens, of jy nou 'n inkommer of 'n boorling is, ons praat feitlik nooit daaroor nie. Ons is betreklik tevrede en sien ons toekoms hier. Ons gesprekke het hier verskuif na talle ander onderwerpe. Te wete rugby, skole, godsdiens, politiek (plaaslik en internasionaal), besigheid of sommer net twakpraat met 'n glas wyn of bier in die hand. Dis nie dat die Wes-Kaap perfek is nie. Daar is hardnekkige armoede en boonop misdaad en onaansienlike areas. Mense emigreer ook uit die Wes-Kaap na ander wêrelddele, maar dis nie 'n wesenlike tendens nie. Maar dit verwerdig klaarblyklik nie mense se tyd om obsessief en swartgallig oor die probleme te raak nie. Soms word dit genoem, maar as 'n terloopse opmerking en nie 'n primêre onderwerp om breedvoerig te bespreek of oor te tob nie.

Stadiger dog nie swakker

Ek lees elke nou en dan stories in die plaaslike en nasionale media oor veral Gautengers wat kla oor swak en stadige diens in die Wes-Kaap. Soms is dit die inkommers self wat kla, ander keer is dit egte Wes-Kapenaars (ek gebruik dit maar as 'n generiese term omdat nie almal hier weens streeksverskille Kapenaars genoem wil word nie) wat kla oor die inkommers wat glo te veel sanik en kelners se lewe moeilik maak.

Dit is egter vir my vreemd. Die tempo van die lewe hier is kennelik stadiger (wat my geduld op die pad veelal beproef), maar my ervaring is nie dat die diens of sake doen treuriger is as in Gauteng (en beslis nie enige ander provinsie) nie. Daar is immers heelwat inkommers wat die sakekultuur heelwat verander het. En toerisme verseker ook dat die diens flink is. Ek het al gevalle van stadige diens beleef, maar dit was sover min en nie buitensporig nie. Trouens, of dit nou 'n aflewering, veral 'n besoek aan 'n staatsdepartement of 'n ete by 'n restaurant is, is ek persoonlik uiters tevrede. Die diens is boonop vriendeliker en in die Boland meestal in Afrikaans.

Hier moet genoem word dat mense hier werk om te lewe en nie lewe om te werk nie. Dis nie dat hulle luier is of nie omgee nie, maar hulle is minder freneties as mense in Johannesburg. Alles kom uiteindelik klaar en word gedoen. Net nie op dieselfde manier nie. Laat ek dit uiteindelik onomwonde stel: Die diens is in die algemeen beter in die Wes-Kaap as die robotagtige, onvriendelike en dikwels onordelike diens wat ek al op verskeie plekke in ander provinsies ontvang het – Gauteng inkluis. Straks is dit omdat inkommers se verwagtinge onrealisties hoog is as hulle wegtrek en vergeet wat hulle agtergelaat het, dat sommige van hulle so ontevrede is.

Uniek, maar tog bekend

Uiteraard bly die Wes-Kaap, die relatiewe afsondering ten spyt, steeds deel van Suid-Afrika. Afrikaans is 'n groot deel daarvan, met 'n caveat. Die Afrikaans wat jy dikwels hier hoor, is nie presies wat jy in Pretoria, Krugersdorp, Potchefstroom of Bloemfontein gaan aantref nie. Daar is verskillende maniere wat dit gepraat word – selfs binne dieselfde groep. Baie bruin mense kan byvoorbeeld Kaaps en dié se variante (wat heelwat Engelse woorde bevat) besig, maar ander praat suiwerder Afrikaans as die meeste wit mense. Soos my plaaslike barista wat steeds van “veselperske” (mango) praat omdat sy ouma hom glo só geleer het.

Afrikaans is eenvoudig nie homogeen nie en word deur 'n wye spektrum van mense op hul eie manier gepraat. Elke persoon, variëteit en streek het sy waarde, hebbelikhede en kostelike uitdrukkings. Dit is wat ons taal so interessant, komies en ryk maak. En jy tref meeste van hulle deesdae in die Wes-Kaap aan. Dit het die smeltkroes van vele Afrikaanse aksente en dialekte geword.

Dit is ongelukkig ook só dat heelwat bruin mense in die Wes-Kaap verengels en glad nie Afrikaans praat nie. Dit is hartseer, maar ook hul keuse. Een van die redes hiervoor is dat uitstekende dubbelmedium-skole veel meer volop is in die Wes-Kaap as in Pretoria en selfs op vele ander plekke. Dit bied vir bruin ouers wat Engels as die taal van aspirasie beskou, veel meer keuses as hulle op 'n skool vir hul kinders in 'n oorwegend Afrikaanse provinsie en gebied besluit. In Gauteng en elders is Engelse openbare skole oorwegend van vrot gehalte. Desondanks moet ons doen vir Afrikaans wat ons kan, ongeag wat ander mense besluite oor die taal.

Die sogenaamde ideologiese skeidslyn wat tussen die noorde en suide loop (oftewel aangeneem word), is desgelyks nie so eenvoudig nie. Daar is 'n dik streep verligtheid en behoudendheid in albei streke. Die Paarl met sy ou skole, Europese argitektuur en imposante kerke is 'n vergestalting van die konserwatisme wat vaardig is hier. Die sosiale en godsdienstige gesindhede onder alle bevolkingsgroepe in die Boland is by uitstek konserwatief en is soortgelyk aan, of selfs meer konserwatief as, enige ander noordelike plattelandse dorpe of selfs stedelike gebiede in Pretoria en Bloemfontein se sienswyses. Kaapstad, Durban en Johannesburg is feitlik ewe progressief. Die Wes-Kaap en selfs sy behoudende plekke laat wel na my mening veel meer ruimte toe vir indiwidualiteit en eksentriekheid – iets wat ek persoonlik hoog op prys stel.

Les bes moet daar iets oor rasseverhoudinge gesê word. Hier troef die suide die noorde by verre, ofskoon rassisme en skeiding maar oral voorkom tussen verskeie rassegroepe. Deur veral Afrikaans, waardes en 'n lang gedeelde geskiedenis word bruin en wit Afrikaanssprekendes verbind, terwyl Afrikaners in die noorde nie oor sulke bondgenote beskik nie. Hier gaan ons kinders saam skool toe en speel saam met en teen mekaar sport. Hulle word maats. Ons werk en bid saam en verstaan mekaar in ons alledaagse handel en wandel op 'n vlak wat nooit die geval met Afrikaners in die noorde en ander groepe aldaar sal wees nie. Hoewel heelwat swart mense in die Wes-Kaap (veral in Kaapstad) nie Afrikaans kan praat of verstaan nie, het veral diegene op die platteland besef dis aanpas of sterf wanneer dit kom by werk en sosiale aanvaarding en praat dus heel gangbare Afrikaans. Afrikaners gaan altyd 'n minderheid wees, maar ons swem myns insiens in 'n vriendeliker en meer Afrikaanse en samehorige see in die Wes-Kaap.

Ek mis wel my donderstorms en die reuk van reën in die somer. Huispryse (maar nie alles nie) is aansienlik duurder hier as in die noorde, afhangende van waar jy bly. Die winters se reën in die Boland en wind naby die kus is nie vir almal nie. Maar ek desnieteenstaande 'n keuse gemaak en om verskeie redes glo ek vandag dit was die regte een – nou en in die toekoms. Die asembenemende berge en landskappe, skoon lug, leefstyl, see, kultuur, mense en beter lewensomstandighede is maar enkeles wat vermelding verdien. Elkeen moet self besluit wat vir hulle werk.

• Dr. Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

OntLaer het, soos heelwat aanlynpublikasies, baie inhoud oor KI gepubliseer sedert Substack se aankondiging dat lesers voortaan die KI-inhoud van artikels sal kan toets. So belangrik as wat die teenswoordige insette oor die rol van KI as hulpmiddel is, is die belangriker vraag dalk eerder wat na KI kom.

Wat wag ander kant die masjien vir ons? Sekerlik is die beste rigtingwyser die ontwikkeling van skilderkuns nadat die kamera ontwerp is. Die skilderkuns, en dan veral portretkuns, had ten doel om 'n gesigsuitdrukking of 'n liggaamshouding perfek en amper lewenseg vas te vang. Realisme word tans dikwels as politieke begrip aangewend om 'n denkrigting uit te druk wat van ideologie en visie af terugtree na die werklike feite, maar die begrip sou ewe goed vir kuns aangewend word. Die realisme in skilderkuns beteken dat die kunstenaar probeer om die onderwerp van die skildery so realisties en so eg as moontlik daar te stel. Dink maar aan Vermeer of Da Vinci, wat juis daarvoor geprys word dat hulle menslike uitdrukkings, die val van lig, of die fyn bewegings van vingers of arms so goed kon uitbeeld dat die leser hom- of haarself vir 'n oomblik kan voorstel dat hulle 'n blik op die realiteit kry, of in vandag se taal, dat hulle na 'n foto van die werklikheid kyk eerder as 'n skilder se afbeelding daarvan.

Binne enkele dekades het die kamera veroorsaak dat dit wat vir eeue slegs vir die rykste van ryk moontlik was, algemeen beskikbaar word. Skielik was dit nie net die koning of prins wat 'n gesigportret van sy geliefde vrou of kind met hom kon saamdra nie, Jan Alleman kon ook 'n fototjie in die beursie steek. Die impak van foto's op ons waardering en verspreiding van inligting kan moeilik oorskat word. Hoeveel foto's verskyn nie daagliks op familiegroepe of sosiale media nie? Maar die kamera het nie net voordele ingehou nie. Die portretmeester wat 'n adellike dogtertjie se fronsie so lewenseg kon vasvang is vervang deur 'n man wat 'n knoppie kon druk. Die portret het vervangbaar geword, dus het die vaardigheid om dit te vervaardig se markwaarde getuimel.

Die maklike afleiding sou nou wees dat die kamera die skilderkuns vernietig het, maar in 'n sekere sin het die teenoorgestelde gebeur. Skielik was die skilder bevry van die verwagting om die werklikheid weer te gee. Die vraag was nie meer hoe foutloos jy die fokuspunt van jou kuns daar kon stel nie, die nuwe vraag was: Wat kan jy daarmee doen? Probeer maar om Van Gogh se Sterrenag af te neem. Onmoontlik. Probeer maar om 'n gesig terselfdertyd van twee kante af gelyk af te neem maar steeds net een prent te sien soos Picasso dit geverf het. Ondoenbaar. Foutloosheid het skielik plek gemaak vir kreatiwiteit. En ek vermoed dat dit is wat met woordgebaseerde media gaan gebeur.

Die mikpunt van die outeur was, tot baie onlangs, foutloosheid. Om 'n artikel of hoofstuk foutloos in te dien was 'n groot deel van die sukses daarvan. Korrekte woordkeuse, logiese oorgange, kommas net waar hulle hoort - dit het saak gemaak. Deesdae word daar aangeneem dat hierdie dinge reg sal wees. Jou vermoë om op pad van die begin af as twee woorde te skryf was tot baie onlangs 'n vaardigheid om mee te spog, nou word hierdie korrektheid 'n gegewe. Hiermee bedoel ek natuurlik nie dat KI ons stukke moet skryf nie, allermins. KI-stukke kan op 'n myl uitgeken word, en word dikwels na 'n paar sinne eenkant gestoot soos 'n cappuccino met suur melk in. Nietemin moet KI betrokke wees by jou foutsporing en verbetering. In hierdie sin is die outeur nou bevry van korrektheid - jy hoef nie 'n onderskeiding in kreatiewe skryfwerk en taalkunde te gehad het om die leser in te katrol nie - jy moet net interessant wees. Juis om hierdie rede dink ek dat vandag se outeurs, ondanks KI, opgewonde moet wees oor die nuwe vlerke wat ons gekry het. Jy gaan jouself nie meer onderskei met hoe jy skryf nie, dit gaan nou alles oor wat jy skryf. Dink uniek, skryf oorspronklik, staan uit, en daar sal altyd 'n gehoor vir jou werk wees.

Gepraat van outeurs met 'n gehoor, hoe lekker was dit nie om Hercules se stuk oor die “derde plek” te lees nie?

Dit is opmerklik dat kroegies en plaaslike plekke van samekoms oor die wêreld heen in getal verminder. Een rede hiervoor is sekerlik aanlynvergaderings en die oorvloed van moontlikhede om jouself te vermaak sonder om jou huis te verlaat, maar wat ons besig is om te verloor is eintlik tragies. Die plaaslike koerantjie, die boeremarkie, die vriendelike bakker by die plaaslike Spar - al hierdie alledaagse verskynsels is deel van ons leefruimte. Ek dink Hercules vat dit perfek vas:

“Sonder derde plekke verloor 'n gemeenskap en samelewing die gewilligheid om mekaar in die oë te kyk en sake deur te praat, en om na die stories agter die slagspreuke te luister.”

Hilde skryf: “Dis duidelik dat die toekoms nie uitsluitlik aan KI behoort nie, maar eerder aan die samewerking tussen mens en masjien, waar KI kreatiwiteit ondersteun eerder as om te vervang.” So reg in die kraal van wat ook hierbo in die inleiding saamgevat is. Hierdie stuk masjien wat skielik terug kan praat en slim plannetjies kan maak is 'n wonderlike hulpmiddel, maar die gewoondraak daaraan gaan nog 'n rukkie vat, en die manier waarop groot maatskappye daarmee omgaan is 'n avontuur waarop ons almal maar moet saamgaan.

Bouwe van der Eems se meningstukke tel onder van die mees populêre stukke onder OntLaer-lesers, sekerlik omdat die stof waaroor hy skryf so eg en so aangrypend vir 'n groot deel van die samelewing is. Sekerlik besef elke ouer dat jy in jou hele lewe nog nooit so onseker was soos wanneer jy 'n groot besluit oor jou kind se lewe moet neem nie. Een voorbeeld van so 'n besluit is natuurlik die benadering tot opvoedkunde.

Die rol van die ouer by 'n kind se opvoeding bly juis so relevant omdat dit een van die mees nagevorsde velde in die akademie is. Die inherente nuutheid van ouerskap gepaard met nuwe studies en opponerende gevolgtrekkings het oor jare heen daarvoor gesorg dat 'n magdom menings en leesstof beskikbaar is. Dat hierdie veelheid van menings dikwels eerder verwarrend as behulpsaam is, is sekerlik voor die hand liggend, juis daarom is die duidelike rigting wat hierdie stuk inslaan insiggewend en leidend vir enige ouer wat voor dieselfde keuses staan.

Martin Meyer se kritiek op stilswye ten aanskoue van oortreding was 'n stewige porsie stof tot nadenke. Hoe waardevol is harmonie en gemak as dit ten koste van swaarkry kom wat gekeer kon word? Veral gegewe 'n dikwels aanvoelbare politieke apatie in Suid-Afrika, sal hierdie stuk nog vir 'n wyle relevant bly.

Soms is dit maklik om in die wolke van oordenking te verdwaal, en dan is dit nodig om herinner te word dat sommige stryde nie tegnologies en kunsmatig is nie, maar werklike vlees en bloed op die spel plaas en verg. Barend se waarskuwing teen radikale fundamentalisme is juis relevant teen die agtergrond van nuwe maniere om jongmense te radikaliseer wat van alle kante af opduik.

Wat doen jy met jou vryheid?

Daar was sekerlik portretskilders wat in sak en as gaan sit het toe kameras algemeen beskikbaar geraak het, maar hulle wat besef het dat die kettings van foutloosheid uiteindelik geknip is, het die kreatiewe en absurde vlerke ontdek wat hulle nooit geweet het bestaan nie. Hoe reageer ons op die nuwe moontlikhede wat daar skielik vir almal oopgegaan het? 'n Mens kan net hoop dat 'n nuwe era van kreatiewe skryfwerk besig is om sy vere reg te skud voordat hy sy vlerke sprei.

Vorige weke se DinkWeer Donderdag:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Hercules Boshoff breek 'n lansie vir openbare ruimtes, terwyl Bouwe van der Eems opstaan vir die regte van die ouerhuis.

• Martin Meyer betreur die populisme van stilswye en Hilde sê pasop vir KI-slop!

• Barend Wesseloo waarsku teen Intifada op die Kaapse vlaktes en Daniël skryf in sy DinkWeer Donderdag dat instandhouding die belangrikste bouwerk is.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. 'n Skouspelagtige totale sonsverduistering het miljoene mense regoor Groenland, Ysland en Spanje hierdie week betower.

2. Spanning tussen die VSA en Iran neem (weer) toe met betrekking tot die Straat van Hormoes.

3. Reddingswerkers soek dringend na oorlewendes nadat 'n verwoestende en dodelike aardbewing Kolombië getref het.

4. President Vladimir Poetin het spanning verhoog deur die betwiste Koeril-eilande te besoek terwyl Oekraïense hommeltuie 'n Russiese olieraffinadery getref het.

5. 'n Intense hittegolf oor Europa droog belangrike riviere op en dwing kernkragsentrales om te sluit.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Jason Arday and the Idiocy of the Intellectual Class deur Frederick Alexander op The Gadfly.

2. Wie vertel ons stories? deur Danie du Plessis op Maroela Media.

3. The tactic of AOC and her allies to giggle away the “craziness” of Woke-era abuses should not be tolerated deur Glenn Greenwald op sy Substack.

4. Roundup #86: Unintended consequences deur Noah Smith op Noahpinion.

5. We Must Save Sociology From Itself deur Eboo Patel op Persuasion.

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

My Ouma Sannie was lief daarvoor om te sê: “Sê niks, dan is daar niks.” Vir haar was dit maar 'n manier om die vrede te bewaar en rus in die huis te hou.

Vandag hoor ek daardie woorde egter anders. Vandag klink dit nie meer vir my soos goeie raad nie, maar soos 'n waarskuwing. Want ons leef in 'n tyd waarin stilte ook 'n politieke strategie geword het. Die wêreld het vreemd geword. Sentrisme is ongewild, en die ekstremes, aan sowel die linker- as die regterkant, is luider as ooit tevore. Oral in die wêreld het liberale en ander sentristiese partye onlangs swaar gekry by die stembus.

Om verlore grond terug te wen, beoefen baie van hierdie partye iets wat ek “populisme deur stilte” noem. Populiste is immers nie net die mense wat die hardste skree nie. Soms is hulle die mense wat doelbewus stilbly. Ons dink gewoonlik aan 'n populis as iemand wat op 'n verhoog staan, arms en vuiste swaai en die skare opsweep met eenvoudige, populistiese, maar dikwels gevaarlike antwoorde. Maar daar is iets wat dalk nóg gevaarliker is: populisme deur stilte.

Nie lank gelede nie het sentristiese partye — partye wat glo dat die oppergesag van die reg bo alles staan, partye wat glo in menseregte — luid gepraat oor die regte van die LGBTIQ+-gemeenskap, minderheidsgroepe, immigrante en ander kwesbare gemeenskappe. Vandag is baie van dieselfde partye opvallend stil. Agter geslote deure sê hulle vir hulself: “Kom ons wen eers die verkiesing; daarna kan ons weer hierdie kwessies aanpak.” Ek glo dit is 'n fundamentele fout, ons eie geskiedenis behoort ons beter te leer.

Na 1948 was die Verenigde Party die amptelike opposisie teen die Nasionale Party. Die UP het egter nooit 'n duidelike en onwrikbare standpunt teen apartheid ingeneem nie. In die hoop om steun terug te wen, het hulle probeer om almal halfpad te ontmoet. Hul standpunt kon dikwels opgesom word as: daarvoor, daarteen, maar tog ook daarvoor.

Aan die ander kant was daar die Progressiewe Party, wat later die Progressiewe Federale Party geword het. Hulle het geweet hulle sou waarskynlik nie die verkiesing wen nie. Tog het mense soos Helen Suzman geweier om hul beginsels prys te gee. Ja, selfs hulle het soms 'n meer geleidelike benadering gevolg. En dan was daar die Liberale Party, wat nog verder gegaan het en uiteindelik gedwing is om sy deure te sluit. Maar kom ons fokus op die UP en die PFP.

Die ou Sappe het eenvoudig al hoe minder relevant geword. Die kiesers wat apartheid gesteun het, het eerder vir die NP gestem. Die kiesers wat daarteen was, het hul tuiste by die PFP gevind. Die UP het uiteindelik stilletjies verdwyn. Die PFP het nie gesê: “Kom ons vermom ons oortuigings. Kom ons bly stil oor dit waarin ons glo, en sodra ons eendag wen, verander ons die land.”

Inteendeel. Helen Suzman het gesê: “It’s not my questions that embarrass South Africa; it is your answers.”

Daarin lê 'n belangrike les. Stilte bring selde die stemme waarop partye hoop. Die kieser sien jou as 'n flou nabootsing van die oorspronklike en stem eerder vir die sterker, harder stem. Die waarheid bly eenvoudig: staan by jou beginsels, of val daarsonder. Maar waarom noem ek dit populisme deur stilte?

Want wat sou gebeur het as Helen Suzman nooit opgestaan het nie? Wat as daar eenvoudig geen stem van gewete was nie? As niemand opstaan en sê: “Dit is verkeerd”, begin twee dinge gebeur. Die populiste begin glo hulle praat namens die meerderheid. Terselfdertyd begin diegene wat beskerming of ondersteuning nodig het, glo hulle staan alleen. Stilte gee moed aan die een groep en ontneem die ander daarvan.

Ongelukkig is dit maar so. Woorde van haat word uiteindelik dade van haat. Persoonlik glo ek vas in twee beginsels. Die eerste is: “Ek verloor liewer met my beginsels as om te wen sonder hulle.” Maak dit my 'n slegte politikus? Sommige sal sê ja. Ander sal sê nee. Die tweede is eenvoudig: “Waarheid bo harmonie.”

Ek sou gewoonlik nooit braaf genoeg gewees het om Ouma Sannie teen te praat nie. Maar as ek vandag kon, in 'n tyd waarin die stilte weerklink, sou ek haar met groot respek antwoord: “Ouma, vandag werk dit nie meer nie. Vandag is daar juis iets.” Daarom wil ek ook uitroep na sentristiese en liberale partye: “Om hemelsnaam, sê iets. Want daar ís iets.”

• Martin Meyer is die LUR vir Openbare Werke en Infrastruktuur in KwaZulu-Natal, en verteenwoordig die DA in die provinsiale wetgewer.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar is toenemende spanning tussen ouers en die staat oor wie uiteindelik die onderwys van kinders behoort te bepaal. Die ouers of die staat? Ontwikkelinge soos die BELA Wet, die invoer van seksonderwys, 'n nuwe geskiedenisleerplan en inisiatiewe om 'n Palestynse kurrikulum in te voer dra by tot hierdie groeiende spanning.

Vanaf Bybelse tye is dit 'n Goddelike opdrag dat ouers verantwoordelik is vir die onderwys van kinders. Deuteronomium 6:6-7 leer: “En hierdie woorde wat ek jou vandag beveel, moet in jou hart wees; en jy moet dit jou kinders inskerp en daaroor spreek as jy in jou huis sit en as jy op pad is en as jy gaan lê en as jy opstaan.” Ouers doen dit egter nie altyd alleen nie, maar gebruik ook ander om te help. Dit word geïllustreer deur die Latynse regsterm “in loco parentis”, wat beteken dat ander “in die plek van die ouer” met onderwys kan help.

Die ontwikkeling van “in loco parentis” word in hierdie eerste van drie artikels beskryf. 'n Tweede artikel beskryf hoe die moderne staat die verantwoordelikheid van ouers oorgeneem het en 'n derde artikel beskryf hoe die verval van die staat onderwys vandag affekteer.

Die Antieke Oorsprong

In antieke Romeinse tye was die vader die hoof van die huishouding. Hy het bekend gestaan as die “pater familias” en het wye gesag oor die huishouding uitgeoefen. Onderwys was deel van hierdie huishoudelike verantwoordelikheid. Die vader kon egter die onderwys delegeer aan 'n tutor of leermeester. Hierdie tutor het opgetree in die plek van die vader. Die Romeinse reg het hierdie praktyk beskryf met die term “in loco parentis”.

Die Gravissimum Educationis van Pous Paulus VI van 1965 beskryf die onderwysplig soos volg: “Omdat ouers kinders in die lewe gebring het, is hulle gebonde aan die ernstige verpligting om hulle kinders op te voed en moet daarom erken word as primêre en hoofopvoeders.” Dit impliseer dat ouers kan kies om kinders self op te voed of na 'n skool van hulle keuse te stuur. Die Katolieke leer volg uit die natuurreg. Dis die natuurlike proses van kinders voortbring wat aan ouers die reg tot opvoeding gee.

'n Sekulêre-klassiek-liberale benadering kom tot 'n soortgelyke gevolgtrekking, maar vanuit 'n ander vertrekpunt. Denkers soos John Locke het ouerlike gesag beskou as 'n tydelike bevoegdheid wat voortvloei uit die ouers se plig om die kind te versorg, op te voed en tot selfstandige rede te lei. Ouers behoort vry te wees om die opvoeding van hul kinders self te voorsien of aan skole, tutors en ander opvoeders te delegeer.

In Engelssprekende lande is toepassing van in loco parentis op skole grootliks deur die Engelse gemenereg ontwikkel. In sy Commentaries on the Laws of England (1765) het William Blackstone geskryf dat 'n ouer 'n deel van sy ouerlike gesag aan 'n tutor of skoolmeester kan delegeer. Die onderwyser tree dan in loco parentis op en ontvang slegs daardie deel van die ouer se gesag wat nodig is om die kind te onderrig en dissipline te handhaaf. Volgens hierdie benadering bly die ouers die oorspronklike bron van opvoedingsgesag, terwyl die skool sy bevoegdhede slegs deur delegasie verkry.

Gereformeerde perspektiewe

Die Afrikaanse gereformeerde kerke het uit die Calvinistiese Reformasie ontstaan. Die gereformeerde kerke staan 'n onderwysbedeling voor wat op die Bybel gebaseer is. Dit kom duidelik na vore in die doopbelofte, waar ouers belowe om hul kind “na u vermoë te onderrig en te laat onderrig.”

Alhoewel hierdie doopbelofte ouers verantwoordelik hou vir onderwys, kan die woordjie “en” daarop dui dat daar 'n plig op ouers rus om sekere aspekte van die onderwys te delegeer. Hierdie plig word op verskillende maniere begrond:

Eerstens word daar word erken dat sake soos godsdiens en seksonderwys 'n taak van die gesin is. Ander kennis wat ons nodig het om in die moderne wêreld te funksioneer soos tale, wiskunde en wetenskap word egter beskou as waardevrye of neutrale vakke wat beter deur vakkundiges oorgedra kan word. Aangesien ouers nie die vakkundige kennis besit om alle vakke aan te bied nie, is dit beter om die onderrig van neutrale vakgebiede oor te laat aan onderwysers met vakkundige kennis in bv. openbare skole.

Aan die ander kant is daar diegene wat meen dat daar nie so iets is soos neutrale onderwys nie. Om dié rede moet ouers hulle kinders na 'n Christelike privaatskool stuur wat verbonde is aan die kerkgemeenskap wat die ouers se waardes deel vir die vakke wat vakkundige onderwysers benodig.

Die Afrika-benadering

Die spreuk “dit neem 'n hele dorpsgemeenskap om een kind groot te kry” word dikwels met Afrika vereenselwig. Hierdie spreuk artikuleer die idee dat die opvoeding van kinders nie slegs die verantwoordelikheid van ouers is nie, maar ook die familie en die breër gemeenskap kan insluit om te verseker dat kinders floreer. Hierdie gemeenskap bestaan tipies uit die uitgebreide familie, ouderlinge, bure en ander lede van dieselfde kultuur- of geloofsgemeenskap.

Die verskillende sienings van “in loco parentis” kan verdeel word in twee kategorieë, naamlik die ouergesentreerde siening en die kollektiewe siening.

Die antieke, katolieke, Engelse en klassiek-liberale sienings is in essensie soortgelyk. Die ouer word as primêr verantwoordelik en bekwaam geag vir die onderrig van hulle kinders. Hierdie sienings kan saamgegroepeer word as 'n ouergesentreerde siening van “in loco parentis”.

Die gereformeerde perspektiewe en Afrika-benadering beskou ouers ook as verantwoordelik vir onderwys, maar nie noodwendig ten volle bekwaam nie. Die gereformeerde siening lê die klem op die noodsaak om gespesialiseerde vakke aan onderwysers oor te laat en die Afrika-benadering beskou onderwys as iets wat te groot is vir die kerngesin en dit aan die groter gemeenskap oorlaat. Hierdie twee kan saamgegroepeer word as 'n meer kollektiewe siening van “in loco parentis”.

Vanaf die negentiende eeu het daar egter 'n derde benadering sterker na vore getree: die moderne staat het toenemend 'n eie verantwoordelikheid en gesag ten opsigte van onderwys begin opeis. Dit lei tot groeiende konflik tussen ouers en die staat oor onderwys. Weens die verskillende sienings oor “in loco parentis” bly die verset teen die staat egter verdeeld en swak. Hierop sal die volgende artikel verder uitbrei.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar is 'n organisasie wat in Kaapstad gebaseer is en op die oog af baie edele werk teen bendes en dwelmgebruik in die gemeenskap doen. Hulle noem hulself PAGAD (People Against Gangsterism and Drugs). Ongelukkig het hulle ook 'n baie donker verlede wat veel verder strek as vreedsame aktivisme teen bendes en dwelms.

Die organisasie het in die middel-1990’s bekendheid verwerf en is veral berug vir die 1996-optog waartydens die Hard Livings-bendeleier Rashaad Staggie aangeval, geskiet en aan die brand gesteek is. In die daaropvolgende jare het Suid-Afrikaanse owerhede PAGAD en sy vermeende geheime G-Force verbind met moorde, intimidasie, onwettige vuurwapens, plofstof en 'n reeks stedelike terreuraanvalle in Kaapstad.

Hulle is ook verdink van betrokkenheid by verskeie bomaanvalle gedurende hierdie tydperk, hoewel die organisasie verantwoordelikheid ontken het en betrokkenheid by nie elke aanval in die hof bewys is nie. Hierdie geskiedenis is belangrike konteks wanneer PAGAD se hedendaagse militante retoriek beoordeel word.

Die nasionale koördineerder van PAGAD, Haroon Orrie, het onlangs belowe om “die party van Allah op die kus van Afrika los te laat” toe hy Sondag, 2 Augustus, 'n skare toegespreek het wat Hamas-, Hezbollah- en Palestynse Islamitiese Jihad-vlae op die Seepunt-promenade gewaai het. Haroon Orrie het ook gesê:

“Ons moet dit hard sê en ons moet dit vandag baie duidelik sê. Aan elke Sionis, aan elke onderneming wat Sionisme en onderdrukking ondersteun, aan elke politikus, aan elke politieke party, aan elke mens wat Sionisme en onderdrukking ondersteun: julle moet liewer vir julle 'n rots gaan soek om onder weg te kruip.”

Dit blyk toenemend dat PAGAD homself eerder besig hou met steun aan organisasies wat deur die Verenigde State en ander lande as terreurorganisasies geklassifiseer word en wat vir honderde aanvalle en jare van geweld verantwoordelik was, as met die bekamping van bendes en dwelms.

Om vir mense te sê dat hulle moet wegkruip voordat 'n skare aangespoor word om teen hulle te veg, oorskry 'n grens wat geen demokratiese samelewing kan bekostig om te ignoreer nie. Dit kom gevaarlik naby aan 'n doodsdreigement. Daar is verwys na die geskrifte, bepaald Sahih Muslim, Boek 54, Hadith 103, waarin gesê word dat Jode agter rotse en bome sal wegkruip, en dat die rotse en bome sal uitroep: “O Moslem, daar is 'n Jood wat agter my wegkruip. Kom en maak hom dood.”

Orrie het verder gegaan en gesê: “Ons groet die leiers van die Mujahideen”, met ander woorde dié wat jihad voer. Daarna het hy gevra: “Hoeveel jare wil ons nog wag vir 'n opdrag, wanneer Allah julle beveel om in sy saak te veg?” Die skare het met “Allahu Akbar” geantwoord. Dit is 'n blatante oproep tot jihad.

Orrie het verder gesê hierdie “opdrag” is nie net aan Palestyne en Iraniërs gegee nie, maar aan die hele mensdom. Hy het die skare toegespreek en gesê: “Ons moet hulle veg waar ons hulle ook al kry, koeël vir koeël.” Dit klink soos die globalisering van die Intifada. Orrie is voorheen afgeneem terwyl hy 'n Hamas-kopband gedra het, en het in 2023 gevra dat LGBTQ+-mense met die dood gestraf moet word.

Die betoging van 2 Augustus is deur verskeie klein organisasies gereël. Sommige vroue het Hezbollah-kopbande gedra en kinders was ook teenwoordig. Deelnemers het op Israeliese en Amerikaanse vlae getrap en plakkate omhoog gehou met boodskappe soos “Dood aan Israel” en “Eer aan die martelare, lank lewe die verset”, tesame met 'n Hamas-logo.

Die leier van die organisasie Cape Town Intifada, Uzair Mohamed, het 'n Hezbollah-vlag vasgehou terwyl hy die skare toegespreek het. “Ons veg met die doel om Sionistiese Israel uit te wis, te vernietig en totaal uit te roei,” het hy gesê, waarop die skare met “Allahu Akbar” gereageer het. Sy organisasie ondersteun terrorisme en plaas gereeld die omgekeerde rooi driehoek, 'n simbool wat met Hamas-terreuraanvalle verbind word, op sy plasings.

“Dit is ons wat ons slagveld moet kies,” het hy aan die skare gesê. “Die belangrikste ding is om bewustheid oor gewapende verset te bevorder.” Weereens 'n oproep tot jihad en Intifada. Hy het gesê daar kan “nooit ooit” 'n onderhandelde skikking tussen Israel en die Palestyne wees nie. “Hulle, Israel, is 'n onwettige en onregmatige regime, en hulle moet vernietig word.” Hy het verder die “martelare” van Hamas, Hezbollah, Palestynse Islamitiese Jihad en die Islamitiese Republiek van Iran geloof en herhaaldelik geskree: “Dood aan Israel!” Gebaseer op wat op 2 Augustus in Kaapstad plaasgevind het, behoort die Joodse gemeenskap en Joodse ondernemings in Suid-Afrika, asook elke normale, vredeliewende Suid-Afrikaner, baie bekommerd te wees.

Dit is duidelik dat PAGAD al hoe meer selfversekerd en gevaarlik raak. Die herhaalde verwysings na martelaarskap laat my glo dat die organisasie besig is met 'n nuwe proses van radikalisering ter ondersteuning van Hamas.

Terrorismekenner professor Hussein Solomon sê Orrie en Mohamed se uitlatings is “aanhitsing”. Of dit tot aktiewe terrorisme sal oorgaan, sal ons moet sien, maar dit is beslis kommerwekkend.

Die teenterrorisme-spesialis Willem Els sê die Joodse gemeenskap behoort deur hierdie retoriek gewaarsku te voel. Ek sal byvoeg dat elke Suid-Afrikaner baie bekommerd behoort te wees dat daar organisasies is wat openlik terreur ondersteun en tot geweld aanhits. Hy sê dit is kommerwekkend omdat die taalgebruik maklik as ondersteuning vir gewelddadige optrede geïnterpreteer kan word.

Wat baie opvallend was tydens die optog, was die verwysing na “die party van Allah”, oftewel Hezbollah, en die aantal Hezbollah-vlae wat teenwoordig was. Dit is algemene kennis dat Hezbollah as Iran se gevolmagtigde optree. Dit laat die vraag ontstaan tot watter mate Iran ook sy voelers na organisasies hier in Suid-Afrika uitgestrek het.

Wat dit alles beteken, sal net mettertyd duidelik word. Wat wel baie belangrik is, is dat ons op ons hoede moet wees en wakker moet slaap, want dinge kan baie vinnig verkeerd loop.

Hezbollah-vlae waai in die daglig. Ons moet ons oë oophou.

Nog artikels deur Barend Wesseloo:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Hier is twee begrippe wat jy gerus in jou woordeskat kan stoor:

1. KI-Slop: Dis die informele term vir sensasiegedrewe, laegehalte-inhoud wat op groot volumes deur KI gegenereer word. Min tot geen menslike bydrae word tydens die massavervaardiging van dié inhoud gelewer en gedeel nie.

2. KI-Vermoeidheid: Die toename van KI-gegenereerde inhoud het 'n versadigingspunt bereik en mense raak nou moeg daarvoor – om dit mooi te stel.

Onafhanklike ondersoeke het onlangs aangedui dat daar minstens 16 groot KI-slop-YouTube-kanale, met sowat 35 miljoen intekenare en ongeveer 4,7 miljard kyke, reeds van die platform verwyder is. Google se nuwe patroonopsporingstelsels het in die afgelope ses maande sowat 130 000 kanale verwyder, dit sluit natuurlik strooipos- en ander gekoördineerde kanaalnetwerke in. Groot tegnologiemaatskappye belê nou ook al hoe meer in stelsels wat KI-gegenereerde inhoud kan skandeer en identifiseer. Die vraag is: Waarom sou hierdie maatskappye hul digitale besems uithaal en die KI-slop uitvee as die intekenaar- en kykergetalle so goed lyk?

YouTube trek nou 'n lyn

YouTube het onlangs 'n belangrike term-verandering in hul beleid toegepas. Waar dit aanvanklik repetitious content was, is dit nou met inauthentic content vervang. Hierdie verandering op sigself dui vir ons aan dat die tye verander het en dat ons nou anders na advertensiemodelle en inhoudskepping moet kyk. Om een term in YouTube se beleid te verander, gee vir hulle die geleentheid om advertensie-inkomste van massavervaardigde, herhalende of kreatiwiteitlose inhoud te verwyder.

YouTube spreek dus nie KI direk aan nie, maar eerder die onverantwoordelike gebruik daarvan.

YouTube se geldmodel en geloofwaardigheid

Dit gebeur dikwels dat mense onder die indruk is dat YouTube-inhoudskeppers vergoed word op grond van die hoeveelheid videokyke wat dit verdien. 'n Video met byvoorbeeld twee miljoen kyke, kan dus minder inkomste genereer as 'n ander video wat vyfhonderdduisend kyke ontvang het. Die rede daarvoor is dat die platform eintlik op 'n advertensiegedrewe ekosisteem funksioneer waar hul inkomste afhanklik van ondernemings se betaalde advertensies is. Ondernemings betaal Google om advertensies op YouTube te plaas, waar die advertensies dan voor, na of in die middel van die video ingewerk word. Ons kan dus sê dat YouTube as 'n tussenganger tussen die kyker, adverteerders en inhoudskeppers gesien kan word. Die inkomste wat uit die advertensie gemaak word, word dan tussen die inhoudskepper en YouTube verdeel; inhoudskeppers sal dus 55% van die wins op langvideo's ontvang en YouTube die oorblywende 45%.

Indien die hoeveelheid en kwaliteit inhoud in balans met die advertensie-inkomste bly, werk dié advertensiemodel op 'n doeltreffende manier. Die oormatige gebruik van KI-inhoud op YouTube het egter die strukture beïnvloed en 'n ekonomiese wanbalans veroorsaak. Soos ons reeds weet, word KI ook vir draaiboeke, stemgenerering, beeldskepping en videoredigering gebruik. Indien daar byvoorbeeld honderdduisende aktiewe KI-gedrewe kanale bestaan, waarvan elkeen twintig of meer video's per dag publiseer, en boonop honderdduisende of selfs miljoene kyke per video ontvang, kan die hoeveelheid inhoud op die platform drasties toeneem en die finansiële en tegniese verantwoordelikhede wat YouTube dra, verhoog.

Vir elke video wat op YouTube gepubliseer word, is dit steeds nodig om die inhoud op bedieners te stoor en te kontroleer, en om kopieregskwessies te hanteer. Betaalde advertensies moet ook in die video's ingewerk word en inhoudskeppers moet volgens die advertensiemodel vergoed word. Namate miljoene KI-gegenereerde video's advertensie-inkomste kan opeis, word die onderliggende ekonomie van die platform toenemend onder druk geplaas.

As gebruikers met gegenereerde video's van lae gehalte oorval word, verloor hulle outomaties belangstelling en bestee hulle minder tyd op die platform, wat dan tot minder advertensie-inkomste kan lei. Die grootste uitdaging vir YouTube lê dus nie net in die uitbetaling van advertensie-inkomste nie, maar ook in die instandhouding van die advertensie-ekosisteem. Dis ook belangrik om te weet dat adverteerders lankal nie meer in die hoeveelheid videokyke of blootstelling belê nie, maar in positiewe gebruikerservaring en 'n veilige plek om hul handelsmerke bloot te stel. Indien ondernemings se handelsmerke tussen die KI-slop lê, is die kanse goed dat die ondernemings hul advertensiebegroting sal oppak en op ander platforms sal uitpak met die hoop dat die geloofwaardigheid in die handelsmerk behoue kan bly.

Soos voorheen genoem is YouTube nie teen die verantwoordelike gebruik van KI nie. Inteendeel, indien die oorspronklikheid van jou idees en kreatiewe oordeel steeds die inhoud van die video's dryf, moedig hulle dit aan. 'n Goeie voorbeeld van goedgekeurde KI is inhoudskeppers wat intellektuele inhoud in hul moedertaal skep, maar nie noodwendig Engelssprekend is nie en dus KI as 'n hulpmiddel gebruik om 'n Engelse stemweergawe te genereer en dit toegankliker vir die res van die wêreld kan maak. Die uitdaging lê nou egter oor die sensitiwiteit rakende wat oorspronklike inhoud is en wat nie. Ons kan dit selfs weer terugtrek na kuns: wat word nou as kuns gesien en wie bepaal wat kuns is?

'n Nuwe belegging in KI-etikette

Volgens 'n YouTube-outomatiseringskenner, Romayroh, belê groot tegnologiemaatskappye, soos Google, Meta en YouTube, nou in stelsels wat KI-gegenereerde inhoud kan identifiseer en duidelik kan afmerk. Dit kan onder twee takke verdeel word: Die eerste tak is KI-inhoud wat met 'n watermerk of ikoon aangedui word. 'n Bekende voorbeeld wat verbruikers reeds uitken, is die “Ai-info” wat bo-op die plasing van Facebook en Instagram-inhoud aangedui word of die bekende sterretjie in die hoek wat die Gemini-KI-model verteenwoordig. Die tweede tak is die KI-opsporing (AI detection), waar algoritmes probeer bepaal of inhoud waarskynlik deur 'n KI-stelsel gegenereer is en of dit deur 'n mens geskep is, selfs al word daar nie 'n watermerk aangedui nie. Google se DeepMind-afdeling het byvoorbeeld SynthID ontwikkel om onsigbare watermerke in KI-inhoud te plaas. YouTube gee weer die verantwoordelikheid terug aan die inhoudskeppers wat vereis dat hulle enige KI-inhoud in die Content Credentials moet aandui. Meta implementeer weer soortgelyke etikettering op Facebook en Instagram en werk volgens die Coalition for Content Provenance and Authenticity (C2PA), wat wêreldwye standaarde vir digitale inhoud se oorsprong ontwikkel. Interessant genoeg word Microsoft, Adobe, Intel en OpenAI ook as lede van C2PA genoem.

Ironies genoeg bevoordeel hierdie ontwikkeling juis ondernemings wat reeds van KI-modelle gebruik maak. Soos wat KI ontwikkel, word dit al hoe moeiliker vir verbruikers om sintetiese inhoud met mensgemaakte inhoud te onderskei. Om in hierdie modelle te belê skep deursigtigheid tussen die verbruiker en die onderneming, beskerm die platforms teen moontlike bedrog en misleidende inhoud en versterk verbruikersvertroue en geloofwaardigheid van die platform, omdat die verantwoordelike gebruik van KI outomaties aangemoedig word.

In Google, Meta en OpenAI se geval, kan hulle nou hul eie gevorderde KI-modelle uitbrei en terselfdertyd meganismes ontwikkel wat KI kan identifiseer en die sekerheid van mensgemaakte inhoud onder verbruikers versterk. Beheer en balans.

Die een hand was die ander

Vir die eerste keer sedert generatiewe KI belê die wêreld se grootste tegnologiemaatskappye nie net in die ontwikkeling van KI-modelle nie, maar ook in stelsels wat daardie inhoud kan identifiseer en etiketteer. Hierdie ontwikkeling dui daarop dat KI-slop en KI-vermoeidheid nie net die gebruikerservaring beïnvloed nie, maar ook finansiële implikasies vir platforms soos Google en YouTube kan inhou. Dit bevestig net weereens dat deursigtigheid, geloofwaardigheid en menslike kreatiwiteit mededingende voordele is. Dis duidelik dat die toekoms nie uitsluitlik aan KI behoort nie, maar eerder aan die samewerking tussen mens en masjien, waar KI kreatiwiteit ondersteun eerder as om te vervang.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die laaste ruk hoor en lees 'n mens gereeld van kenners uit verskillende denkstrominge wat hulle beroep op allerlei stelle data om die stand van die land te verduidelik en voorspellings te maak.

Die wyse waarop die data aangebied word bring die publiek dikwels onder die indruk dat hierdie kenners onskuldige en passiewe draers van koersbepalende inligting is (wat toevallig strook met die agendas van hulle befondsers). Een van die datastelle dui op die enklawefisering van Suid-Afrika, as alternatief teen infrastruktuurverval. Hierdie “estatopie” word veral deur die Common Sense platform onder leiding van Frans Cronje voorgestaan. Die ou gesegde kom hier ter sprake dat statistieke soos bikini's is – dit onthul baie, maar die belangrikste bly weggesteek.

Hoewel die toename van enklawes oral sigbaar is, sal dit, soos ek gaan betoog, geen volhoubare oplossing vir die land bied nie en in baie opsigte nuwe ongunstige omstandighede skep. Wat word verhul in die verbrokkeling van dorpe en die uitbreiding van komplekse? Dit is waar ek die begrip van die “derde plek” ter sprake wil bring soos deur Ray Oldenburg in sy boek The Great Good Place uiteengesit.

Die naam “derde plek” verwys na 'n verhouding tot twee ander plekke, die huis en die werk. Elkeen van hierdie ruimtes is van kernbelang vir 'n persoon, maar beide ruimtes is ook beperk in die blootstelling wat mens aan die publieke lewe kry. Die derde plek is dan tegelyk 'n tussenruimte tussen die huis en die werk, maar speel 'n belangrike rol in die vorming van 'n openbare lewe. Die literêre kritikus, George Steiner, beweer selfs dat die derde plek een van die vernaamste karaktertrekke van die “Idee van die Weste” is. Moderne derde plekke vind sy oorsprong by die Griekse Agora (die mark) en die Romeinse Forum, en het later vertak na die woongebiede.

Griekeland en Italië beskik vandag steeds oor 'n gesonde straatlewe en straatkafees. Derde plekke verteenwoordig dan in moderne gewaad plekke soos kafees, markte, feeste, haarsalonne, kroeë en gimnasiums. Vir Oldenburg verteenwoordig die Franse stadsuitleg die indrukwekkendste voorbeeld van derde plekke:

“The Frenchman’s daily life sits firmly on a tripod consisting of home, pigee of work, and another setting where friends are engaged during the midday and evening aperitif hours, if not earlier and later.”

Daar is by die moderne derde plek iets van 'n ontsnapping uit die druk van die ander twee ruimtes, maar dit behou ook elemente van die huislike gevoel, asook die ekonomiese lewe. Die etiket van beide huis en werk is by die derde plek ter sprake. Die derde plek ontkom egter aan die meer voorskriftelike bepalings van beide. Daar is 'n spontaniteit te vinde in die derde plek, wat 'n belangrike rol speel in die vorming van die sedelike lewe van 'n gemeenskap. Hierdie spontaniteit beteken egter nie dat enigiets daar geoorloof word nie. Selfs in 'n plek soos die kroeg word onderskeid getref tussen diegene wat te min geniet, en die wat hulle vergryp, tussen vulgariteit en preutsheid, tussen goeie smaak, fiemies en puntenerigheid. Aanlyn “gemeenskappe” daarenteen, is geneig om groteske en eensydige eggokamers te skep. Mense gaan juis na 'n derde plek om daar te verwyl, in die wete dat die bekende én die onverwagse, vriend en vyand dieselfde doen.

Beperk in die ‘Burbs

Die Amerikaanse suburbs, wat in die laaste eeu as model en ideaal vir ons plaaslike woonbuurte, veral in die noorde van ons land, gedien het, het volgens Oldenburg 'n belangrike tekortkoming gehad:

“What suburbia cries for are the means for people to gather easily, inexpensively, regularly and pleasurably, – a place on the corner, real life alternatives to television”.

Die meenthuiskomplekse het egter hierdie fisieke afstand verder uitgebrei en boonop in die binnehuisuitleg weggedoen met die eetkamertafel, want nou word eet gekombineer met televisiekyk. Die televisie word die fokuspunt van die gesinslewe en dien as plaasvervanger vir die publieke ruimte (tele-visie beteken immers om van ver af te sien). Met die gerief van aanlynbestelling word die afstand tussen die ver sien en die produk oorkom sonder dat die verbruiker die winkel hoef te besoek, wat 'n verdere uitskakeling van publieke interaksie bewerkstellig.

'n Supermark en 'n inkopiesentrum waar inkope gedoen is en steeds gedoen word kan egter nie heeltemal gelykgestel word aan 'n derde plek nie. Die inkopiesentrum het 'n dringendheid en winsbejagte doelmatigheid daaraan, terwyl dit grootliks afgesper is van die buitewêreld en die straat. Main Street in New York is vir Oldenburg 'n cast of characters, terwyl daar by die inkopiesentrum 'n “drifting amalgam of nonpersons” aangetref word. Hoewel ons dieselfde mense by laasgenoemde mag raakloop, is die uitleg van die inkopiesentrum dikwels van so 'n aard dat dit nie verwyling (of sloer soos dit by Ontlaer genoem word) aanmoedig nie.

Marc Augé beskryf in sy boek oor ‘supermoderniteit’, met die veelseggende titel Non-places hoe ons gedesensiteer raak deur die nuwe uitleg en tegnologie:

“[T]he habitue of supermarkets, slot machines and credit cards communicates wordlessly, through gestures, with an abstract, unmediated commerce; a world thus surrendered to solitary individuality, to the fleeting, the temporary and ephemeral.”

Die antwoord op hierdie toedrag van sake is nie nostalgie na 'n spesifieke gestalte van die derde plek nie, maar om 'n konstante herbedinging daarvan te bedink én te prakseer. Daar is steeds dorpe waarin die belangrike ou geboue as plekke van byeenkoms dien vir locals wat mekaar daar ontmoet vir 'n ontbyt, maar ewe vriendelik die besoeker te woord staan wat na “outentieke” ervarings op soek is.

Bewustheid teenoor Verstoktheid

Die leser sal vra waarom outentiek nou juis in parentese gestel moet word. 'n Derde plek is nie outentiek op 'n verstokte manier nie, dit is by uitstek bewus van sy lokaliteit, dit wil sê van sy gemeenskap en sy geskiedenis, maar ook van sy verhouding tot die wêreld “daarbuite”, tot ander derde plekke. Dit bly op soek na buite-elemente en tegnologie wat geïnkorporeer kan word op so 'n wyse dat dit sy identiteit kan versterk. Derde plekke moet daarom put uit die verhouding met die plaaslike inwoners en hulle nie vervreem van die produkte wat meermale deur plaaslike inwoners gemaak word ter wille van toeriste se dieper beursies nie. So 'n suiwer toeristiese ingesteldheid gee aanleiding tot verdiepende ongelykheid, wat meeste toeriste afskrik.

Sonder derde plekke word dorpe en stede eenvorming en oninteressant. Min mense wil ander dorpe besoek net om na inkopiesentrums met dieselfde winkels te gaan.

Sonder derde plekke verloor buurte, dorpe en stede 'n belangrike kern van hulle identiteit.

Sonder derde plekke verloor 'n gemeenskap en samelewing die gewilligheid om mekaar in die oë te kyk en sake deur te praat, en om na die stories agter die slagspreuke te luister. Die verdwyning van derde plekke hou daarom volgens Christopher Lasch direk verband met die afname in deelnemende demokrasie.

Demokrasie word begrond in keuse, nie in die fatalisme van data nie. Keuse word ingelig deur die ruimtes waarin mens beweeg, die huis, die skool, die kerk, die werk. Elkeen van hierdie ruimtes bied belangrike perspektief sonder om die geheel te omvat. Die derde plek bied juis die ruimte waarin die relativering en blywende dimensies van plekke in verhouding gebring word in die skerts, die empatie, die redekawel, die uitluister en meelewing van die gemeenskap.

• Dr Hercules Boshoff is 'n Medewerker by die Instituut vir Filosofie en die Samelewing, Stellenbosch. Sy nuutste boek Verantwoording is tans beskikbaar by Naledi uitgewers.

Nog artikels deur Hercules Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ek het onlangs 'n puik stuk deur Andrew Russell en Lee Vinsel op Aeon oor die opwindende onderwerp van instandhouding gelees. Russell en Vinsel argumenteer dat ons innovasie heeltemal te hoog aanslaan en die mense wat die wêreld se nuwe dinge aan die gang en instand hou, heeltemal te min.

Nuwe uitvindings kry dikwels die hoofopskrif. Maar die dekades se herstelwerk, instandhouding en gewone arbeid wat daarop volg, word selde gevier. Tog, voer Russell en Vinsel aan, beïnvloed daardie alledaagse werk ons lewens veel meer as die meeste sogenaamde deurbrake. Ons bewonder stigters, uitvinders, en mense wat ontwrig deur die status quo uit te daag. Meer mense dra immers hemde van Che Guevara as Edmund Burke of Roger Scruton.

Ek het die afgelope jaar gereeld geskryf oor die gedagte van bouers versus brekers. En in 'n vervalle land soos Suid-Afrika is dit 'n belangrike tweespalt om te skets. Maar ons moet nie vergeet dat baie van die mislukking, in Suid-Afrika en elders, spruit breedweg uit denke en wêreldbeskouings wat hoofsaaklik ontwrigtend en afbrekend uit die staanspoor is. Alle kritiese studies en hul Marxistiese ideologiese nefies is immers in wese vaardig in dekonstruksie maar min met bou en onderhoud. En hulle geniet ongelukkig buitensporige aansien in die akademie.

Die een innovasie waarvoor ek wel besonder dankbaar is, is dat YouTube se algoritme my smaak al redelik goed leer ken het. Tussen die gewone rommel deur voer dit my 'n bestendige stroom video’s oor groot bouprojekte (Gaan kyk gerus na een van my gunsteling-kanale, The B1M). Maar selfs dié indrukwekkende projekte word uiteindelik net so goed soos die mense wat hulle daarna onderhou. Die kanaal beskryf dikwels hoe infrastruktuur ten duurste vervang moet word omdat dit nie in die eerste plek onderhou is nie.

Die probleem is niemand droom daarvan om op die voorblad van Time te verskyn omdat hy 'n munisipale rioolstelsel twintig jaar lank behoorlik onderhou het nie. Tog is daar waarskynlik min mense wat jou lewensgehalte vinniger kan vernietig as die persoon wat ophou om presies dit te doen. Vra maar vir ons lesers in Johannesburg of een van die honderde mislukte munisipaliteite in die land oor die effek van te min instandhouding op jou alledaagse lewe.

Russell en Vinsel noem hierdie onderhoudende teenhelde die “maintainers”. Dis die mense wat herstel, onderhou en versorg. Dis die soort werk waarvan jy gewoonlik eers bewus word wanneer iemand ophou om dit te doen. Dis ook die soort werk wat meeste van ons in ons persoonlike lewens en huise afskeep, gewoonlik totdat dit te laat is. Ek weet ek moet die geut wat by die stoep lek regmaak en ek het vir my vrou gesê ek sal dit doen. Sy hoef my nie elke ses maande te herinner nie.

Die belangrikheid van instandhouding is ook vir ons as meningsblad belangrik. 'n Meningsplatform behoort natuurlik nuwe idees te soek en oor te besin. Maar die intellektuele lewe bestaan nie net uit oorspronklikheid nie. Dit bestaan ook uit die herlees van ou argumente, die toets van nuwe modes teen ou waarhede, en die instandhouding van 'n kultuur en beskawing en die waardes wat volhoubare sukses verseker.

Hannah Arendt het lank voor Russell en Vinsel se 2016-artikel oor iets soortgelyks geskryf. In The Human Condition onderskei sy tussen die dinge wat ons bloot doen om aan die lewe te bly en die mensgemaakte wêreld wat ons skep om langer as onsself te duur. Geboue, instellings, gebruike en wette bestaan nie vanself nie. Dit moet deurlopend in stand gehou word.

Edmund Burke, wie se Reflections on the Revolution in France ek jare gelede gelees het gebruik die beroemde beeld van die samelewing as 'n vennootskap tussen dié wat leef, dié wat reeds dood is en dié wat nog gebore moet word. In vandag se kitswêreld wat vreeslik op jou as individu en jou onmiddellike behoeftes en probleme fokus is dit nogal 'n radikale gedagte.

Die moeilike vraag is natuurlik nie óf ons moet behou of verander nie, maar wat. Soos Chesterton met sy beroemde heining gewaarsku het, moet ons nie iets afbreek bloot omdat ons nie verstaan waarom dit daar is nie.

Maar natuurlik 'n samelewing wat alles wil bewaar, fossiliseer. En een wat alles wil hervorm, verloor uiteindelik die geheue van hoekom sekere dinge in die eerste plek bestaan het. Wysheid lê dus minder in 'n voorkeur vir die oue of die nuwe as in die vermoë om te onderskei tussen dit wat bloot oud is, dit wat verrot het, en dit wat juis oud geword het omdat dit gewerk het.

Die afgelope week se artikels op OntLaer het iets van hierdie noodsaaklikheid aan behoudenheid vasgevang.

Ayanda Zulu vra verlede week nie net wie die staat behoort te beheer nie, maar hoe 'n vrye samelewing die instellings onderhou wat keer dat enige regering te magtig word. Suid-Afrika het steeds 'n Grondwet, onafhanklike howe, mededingende verkiesings en 'n gespierde burgerlike samelewing. Maar Zulu waarsku dat 'n al hoe meer gesentraliseerde staat dié beskermingsmeganismes stadig kan uithol. Die vervelige werk van vryheid is dus nie net om die regte party te verkies nie. Dit is om wigte en teenwigte, federalisme, burgerlike instellings en politieke verantwoordbaarheid voortdurend te versorg. Vryheid, soos infrastruktuur, hou nie homself in stand nie.

Verlede week vra Angus Douglas wat onder die oppervlak van 'n suksesvolle beskawing lê. Sy interessante punt is dat instellings nie in 'n vakuum bestaan nie maar dat kultuur, gewoontes, vertroue en histories gevormde norme help bepaal of 'n politieke “bedryfstelsel” werk. Ek is minder oortuig deur sy sprong van kultuur na genetika. Douglas vra tereg vir “objektiewe waarheid” oor menslike uiteenlopendheid, maar bied self weinig objektiewe bewys vir die genetiese verklaring wat hy vervolgens aanbied. Tog is dit 'n geldige punt dat voordat ons oorgeërfde instellings afbreek of elders probeer kopieer, behoort ons minstens te verstaan watter onsigbare dinge hulle laat werk.

Piet du Plessis maak dieselfde punt dat selfs vrede self instandhouding verg. Die instandhouding van 'n land se verdedigingsvermoë is duur, vervelig en maklik om as onnodig af te maak wanneer daar vrede is. Hy bepleit 'n meer parate weermag. Maar 'n mens wonder wel hoeveel 'n land soos Suid-Afrika kan regverdig om aan die weermag te bestee terwyl skole, hospitale, paaie en polisiëring reeds om beperkte staatsgeld meeding. Die waarde van instandhouding is juis die moeilikste om te bewys wanneer dit werk. 'n Parate weermag lyk in vredestyd soos 'n duur luukse, maar 'n onvoorbereide een veel duurder wanneer 'n land dit nodig het en dan nie het nie.

En Hilde Kruger skryf oor die vervelige werk om te proeflees en iets vir die soveelste keer te moet nagaan. Juis daardie proses keer dat 'n klein fout later miljoene kos.

Ten slotte het ek verlede week geskryf oor links én regs wat toenemend verlief raak op die gedagte dat 'n mislukte orde eenvoudig afgebreek en van vooraf opgebou moet word. Maar vernietiging is makliker as instandhouding. Suid-Afrika se grondwetlike bestel is ernstig beskadig deur transformatisme, staatsverval en rassigheid. Maar dit beteken nie dat gelyke burgerskap, individuele regte, nie-rassigheid en beperkte staatsmag saam daarmee weggegooi moet word nie.

In Suid-Afrika is die vraag oor bou, onderhou ens. aansienlik meer kompleks as in Europa of die VSA. Ons het terselfdertyd te veel wat afgebreek móét word en te veel kosbaars wat reeds besig is om te verdwyn.

Paul Kruger se bekende raad was om uit die verlede te neem wat goed is en daarop te bou. Vir ons hier op die suidpunt van Afrika is dit waarskynlik die soort instandhouding wat ons nodig het.

Vorige weke se DinkWeer Donderdag:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Daniël waarsku dat Suid-Afrika transformatisme moet afwerp sonder om die grondwetlike bestel saam daarmee af te brand en Angus Douglas voer aan dat woke dogma én regse reaksie die Weste se erfenis bedreig.

• Deeglike proefleeswerk voorkom duur foute en aanspreeklikheid, skryf Hilde Kruger en Piet du Plessis bepleit militêre paraatheid as die beste waarborg vir vrede.

• Frederik verklaar blikbrein-skryfwerk persona (of is dit robota?) non grata by OntLaer, en Ayanda Zulu voer aan dat die stryd om vryheid ook buite die stembus gewen word.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. FIFA-baas erken fiasko oor privaatbeleggingsplan, maar klou aan sy pos.

2. Sosialistiese kandidaat Abdul El-Sayed klop sentris ná naelskraapse Demokratiese stryd in Michigan.

3. Netflix se bergreus Nirmal Purja sterf saam met 'n geslag klimlegendes.

4. SpaceX se verdwaalde vuurpyl boor nuwe krater in die maan.

5. VN waarsku oor Iran se bloedige teregstellingsgolf.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Slopulism is taking over America deur Noah Smith op Noahpinion.

2. Wat is 'n universiteit veronderstel om te wees? deur Marthinus Visser op Maroela Media.

3. Surely Liberals Can Agree That Plagiarism Is Bad deur Sam Kahn op Persuasion.

4. Vir alle Bothas: 'n Belydenis aan die San deur David Botha op Binne+Land.

5. Ceuta, Morocco, Understanding the Situation deur Zineb Riboua op Beyond The Ideological.

6. What Dostoevsky Understood About Political Rage deur Rob Henderson op sy Substack.

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Ondanks die ernstige maatskaplik-ekonomiese uitdagings waarmee Suid-Afrika steeds te kampe het, bly sy demokrasie — wat formeel deur die geskiedkundige verkiesing van 1994 ingelui is — veerkragtig, funksioneel en betreklik stabiel.

Die land beskik oor 'n progressiewe Grondwet wat fundamentele regte beskerm, staatsgesag tussen die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag verdeel, en hoofstuk 9-instellings daarstel om etiese regering te ondersteun. Die regbank het 'n betekenisvolle mate van onafhanklikheid getoon in die handhawing van grondwetlike beginsels en die hersiening van die uitoefening van staatsgesag. Sedert 1994 het Suid-Afrika gereeld mededingende verkiesings gehou, terwyl 'n lewendige burgerlike samelewing en uiteenlopende medialandskap steeds die openbare debat vorm en politieke aanspreeklikheid versterk.

Hoewel Suid-Afrika se demokrasie dus bepaalde sterk punte het en funksioneel bly, is sy strukturele gebreke oor die afgelope drie dekades verskerp deur 'n diep gesentraliseerde staat. Dié bestel moedig rentejagpolitiek aan, verskerp die stryd om beheer oor staatshulpbronne en vergroot staatsmag op maniere wat individuele vryheid ondermyn en uiteindelik 'n eksistensiële bedreiging daarvoor inhou.

Selfs terwyl die African National Congress (ANC) Suid-Afrika saam met die Demokratiese Alliansie (DA) en agt ander politieke partye regeer, bly die ekonomiese masjinerie van die staat stewig onder die ANC se beheer. Die party gebruik steeds sy sterk verminderde demokratiese mag om sy Nasionale Demokratiese Rewolusie (NDR) na te streef: 'n links-georiënteerde ideologiese program wat daarop gemik is om onder meer die land se ekonomie te “transformeer” deur 'n kombinasie van nasionalisering, sentrale ekonomiese beplanning en herverdeling.

Die staat se beheer oor “strategiese sektore” van die ekonomie, soos energie en mynbou, tesame met sy beskikking oor 'n herverdelingsmeganisme soos Breëbasis- Swart Ekonomiese Bemagtiging (BBSEB), beteken dat diegene in strategiese magsposisies steeds aangespoor word om rykdom op te bou deur plundering of deur rente aan produktiewe rolspelers in die private sektor te onttrek.

Hierdie konsentrasie van enorme ekonomiese hulpbronne in die staat verklaar op sy beurt gedeeltelik die intense stryd om staatsbeheer wat reeds lank die faksiegevegte binne die ANC aanvuur. Dit help ook verklaar waarom twee wegbreekpartye van die ANC — naamlik die Economic Freedom Fighters (EFF) en die uMkhonto weSizwe-party (MK-party) — so vasbeslote is om die staat te kaap.

Elite Ekonomiese Bemagtiging

Anders as wat hul misleidende politieke retoriek te kenne gee, is hul werklike doel nie om die miljoene jong, arm en werklose swart Suid-Afrikaners te bemagtig wat weens sentrale ekonomiese beplanning steeds struktureel van deelname aan die ekonomie uitgesluit word nie. Net soos die ANC is hul ware doel om staatsmag te gebruik om hulself te verryk, terwyl 'n deel van die opbrengs van rentejag deur maatskaplike toelaes verdeel word onder 'n demokratiese meerderheid wat hulle om rasionele redes ondersteun.

Die ANC se NDR, wat ook daarop gerig is om ander terreine van die samelewing soos gesondheidsorg en onderwys te transformeer, vergroot vanselfsprekend steeds die staat se mag oor individue, ondernemings en gemeenskappe. Dit beperk hul vryheid om onafhanklike besluite sonder onbehoorlike inmenging te neem aansienlik.

Ten tyde van skrywe het die staat deur die “transformerende” Wysigingswet op Wette op Basiese Onderwys, oftewel BELA, sy beheer oor die basiese onderwysstelsel verstewig en die beperkte selfbeskikking wat die Skolewet aan ouers en gemeenskappe oor die onderrig van hul kinders verleen het, verswak. Hoewel die uitvoering van die Wet op Nasionale Gesondheidsversekering, oftewel die NGV, hangende regsuitdagings tot stilstand gekom het, is dit weinig meer as 'n kwalik verbloemde poging om gesondheidsorg te sentraliseer en die private gesondheidsektor mettertyd te laat wegkwyn.

Dit is geen geheim dat geweldsmisdaad in Suid-Afrika hoogty vier en dat Suid-Afrikaners in toestande leef wat aan 'n oorlogsgebied herinner nie. Tog dring dieselfde staat wat klaaglik misluk het om een van sy mees basiese funksies te verrig daarop aan om polisiëring deur die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) te monopoliseer. Die SAPD het 'n deur-en-deur korrupte en onbevoegde Trojaanse perd geword waarvan die beheer deur gekompromitteerde politici die gedeeltelike kaping van die strafregstelsel deur misdaadnetwerke moontlik gemaak het.

Gevolglik kan die DA nie beslissend teen bendegeweld in die Wes-Kaap optree nie, hoewel dit steeds gemeenskappe verwoes en openbare veiligheid ondermyn. Miljoene arm Suid-Afrikaners wat geen toegang tot private beveiliging het nie, leef voortdurend in vrees dat hul vryhede geskend sal word deur misdadigers wat feitlik straffeloos optree.

Die opposisie en die grense van formele politiek

In 'n krisistyd waarin die Suid-Afrikaanse politieke bestel uitmekaar begin val en allerlei vorme van populisme onder arm en werklose mense aanvuur, is daar geen ruimte vir vertroostende illusies nie. Pessimisme is onbehulpsaam en verlammend, maar die politieke opposisielandskap bied weinig rede vir optimisme.

Sowel die EFF as die MK-party is ideologiese erfgename van die NDR. Hulle kan reeds in 2028 maklik 'n koalisieregering met die ANC vorm indien die ANC se volgende president, ná die party se verkiesingskonferensie, die Regering van Nasionale Eenheid (RNE) sou laat ineenstort. Wat hulle veel gevaarliker as die ANC maak, is hul uitdruklike begeerte om die grondwetlike wigte en teenwigte op staatsmag af te breek en 'n suiwer meerderheidsbestel in te stel om hul vernietigende agenda deur te voer.

Die DA, die ander groot rolspeler in die RNE en tradisioneel 'n klassiek-liberale party, kan 'n belangrike dryfveer vir fundamentele verandering in die land wees. Dit ontbreek die party egter waarskynlik aan die ideologiese oortuiging wat nodig is om volle vertroue in te boesem. Hoewel sy regeringsprestasie belangrike suksesse opgelewer het, het dit ook getoon dat die langdurige stryd om die siel van die party nog lank nie verby is nie. Sekere elemente binne die DA is steeds bereid om klassieke liberalisme te versag of selfs geheel en al te laat vaar in 'n poging om deur die party se verkiesingsplafon te breek.

Wat ter wille van die argument die sosialdemokratiese vleuel van die Suid-Afrikaanse politiek genoem kan word, bestaan uit partye soos Build One South Africa (BOSA), Rise Mzansi en GOOD. Hulle verskil hoofsaaklik op administratiewe gebied en oor die toepassing van beleid soos SEB van die ANC. Hulle beloof skoner en bekwamer regering, maar demokrasie bly hul noordster. Hulle aanvaar ook in breë trekke die konsensus van die postapartheidsera dat 'n bekwame, gesentraliseerde staat nodig is om ongelykheid aan te pak, rasse-regstelling te bevorder en 'n vae vorm van burgerlike nasionalisme te bevorder.

Om billik te wees, ondersteun BOSA die instelling van onderwysbewyse in basiese onderwys en die afwenteling van polisiëringsmagte. Sy leier, Mmusi Maimane, onderskryf egter nie die siening dat die Grondwet federaal van aard is nie. Hy bly verkleef aan die idee dat 'n bekwamer, gesentraliseerde staat — wat noodwendig op 'n mate van sentrale ekonomiese beplanning en verskillende vorme van herverdeling steun — nodig is om 'n werklik nie-rassige en regverdige samelewing te bou.

Rise Mzansi en GOOD volg, veral wat ekonomiese beleid betref, 'n meer progressiewe koers as BOSA. Sommige van hul leiers het reeds getoon dat hulle bereid is om welvaartbelasting en soortgelyke beleidsmaatreëls te aanvaar. Albei partye is ook merkbaar meer krities teenoor klassieke liberalisme as ideologie. Dit blyk uit hul skerp kritiek op bepaalde aspekte van die DA se beleid, soos behoeftegebaseerde regstelling, wat hulle as anti-transformasie beskryf.

Op wat versigtig as die sentrumregse vleuel van die Suid-Afrikaanse politiek beskryf kan word, vind 'n mens partye soos ActionSA, die Patriotic Alliance (PA), die Inkatha Freedom Party (IFP), die African Christian Democratic Party (ACDP) en die Vryheidsfront Plus (VF Plus).

Op papier toon ActionSA 'n goeie begrip van basiese ekonomiese beginsels. Sy leier, Herman Mashaba, is 'n suksesvolle entrepreneur en uitgesproke voorstander van kapitalisme. Die party se nativistiese populisme, wat daarop berus dat immigrante vir maatskaplik-ekonomiese probleme geblameer en strenger immigrasiebeleid bepleit word, sit egter ongemaklik met klassieke liberalisme. Klassieke liberalisme verwerp nie landsgrense nie, maar is oor die algemeen ten gunste van minder beperkende immigrasiebeleid. Soos verskeie ander gevallestudies wêreldwyd reeds getoon het, leen hierdie soort populisme hom dikwels tot proteksionistiese ekonomiese beleid wat staatsmag uitbrei en vryemarkkapitalisme ondermyn.

Daarbenewens blyk Mashaba se meedoënlose kritiek op die DA deur meer as bloot voortslepende wrewel oor vermeende verraad in die verlede aangevuur te word. Sy volgehoue aanvalle op die party omdat dit tereg weerstand gebied het teen vroeëre pogings om dit van klassieke liberalisme weg te stuur, sy skeptisisme oor privatisering in die Stad Tshwane en sy verkondiging van groot narratiewe oor kollektiewe rasseskuld dui alles daarop dat hy 'n onvoorspelbare figuur is wie se verbintenis tot die klassiek-liberale tradisie op sy beste twyfelagtig bly.

Die PA, onder leiding van minister Gayton McKenzie, het geen duidelik onderskeibare ideologie buiten 'n soort “konserwatiewe” aanslag oor wet en orde, kapitalisme en die terugbring van God na skole nie. Sy aansluiting by dieselfde soort populisme wat ActionSA verkondig, is nog 'n rede tot kommer. McKenzie is boonop volgens geen denkbare maatstaf ’n klassieke liberalis nie. Hy beskryf homself trots en herhaaldelik as 'n “welwillende diktator” wat, indien hy staatspresident sou word, die Grondwet sou opskort en aan homself noodmagte sou verleen om Suid-Afrika te red.

Die IFP, gedryf deur 'n begeerte om sy tradisionele beeld as 'n Zoeloe-etnonasionalistiese party af te skud en homself te vernuwe, het tragies genoeg van sy federalistiese erfenis weggedryf. In sekere opsigte begin die party al hoe meer na sy teenstander, die ANC, lyk. Die IFP is beslis verkieslik bo die ANC en kan steeds vanuit KwaZulu-Natal 'n voertuig vir fundamentele verandering wees, mits die paar oorblywende stemme van rede binne die party deur die een of ander wonderwerk die oorhand kry. Die huidige voorrang wat aan vernuwing en verkiesingspragmatisme gegee word, plaas hierdie stemme egter in 'n uiters gemarginaliseerde posisie waarin hulle weinig of geen invloed op die party se beleidsrigting het nie.

Daar bestaan onderskeidelik meningsverskille met sommige van die VF Plus en die ACDP se sosiaal-konserwatiewe standpunte. Nietemin is albei belangrike partye wat die federale aard van die Grondwet erken en hulle konsekwent vir 'n federale regeringstelsel beywer. So 'n bestel kan die aansporings vir rentejagpolitiek aansienlik verminder, die stryd om hulpbronne by die sentrum temper en die ruimte vergroot waarbinne individue, ondernemings en gemeenskappe hulself kan regeer en onafhanklike besluite kan neem.

Hierdie ontleding is geensins volledig nie, maar behandel die partye wat die nuttigste is om die aard en rigting van die Suid-Afrikaanse politiek te verstaan en in kaart te bring.

Geen politieke party kan volmaak met 'n mens se ideologiese wêreldbeskouing ooreenstem nie, en die beredeneerde pessimisme oor die opposisielandskap wat in hierdie essay uitgespreek word, spruit nie uit so 'n verwagting nie. Nietemin is dit belangrik om groot waarde aan 'n mate van ideologiese ooreenstemming te heg, veral in 'n konteks waarin idees — bewustelik of onbewustelik — saak maak en waarin die toekoms van 'n verbrokkelende politieke bestel in beduidende mate daarvan afhang.

Die beredeneerde pessimisme wat hier oor die opposisielandskap uitgespreek word, moet ook nie verwar of gelykgestel word met 'n algehele onttrekking uit Suid-Afrika se formele politieke arena nie. Formele politiek bly die belangrikste terrein waarbinne politieke mag uitgeoefen en openbare beleid gevorm word. Dit staan dus sentraal tot die strewe na betekenisvolle verandering en kan nie eenvoudig geïgnoreer word nie.

Die DA het, veral binne die RNE, steeds 'n belangrike rol om te speel in die weerstand teen die ANC se vernietigende beleidsagenda. Die party moet voortgaan om die saak van klassieke liberalisme te bevorder en volgens die beginsels daarvan te regeer waar hy ook al die regering beheer. Meer algemeen het almal wat vryheid koester die verantwoordelikheid om in die aanloop tot die nasionale verkiesing van 2029 politieke partye te ondersteun wat vryheid ook waardeer — hoe onvolmaak ook al — selfs indien klassieke liberalisme 'n verkiesingsmatig gemarginaliseerde ideologie in Suid-Afrika bly.

Verby Formele Politiek

Die meer genuanseerde punt wat egter ook oorweeg moet word, is dat die saak van vryheid en fundamentele verandering uiters beperkte vooruitsigte het om deur formele politiek alleen te slaag.

Vir minstens die afsienbare toekoms is die waarskynlikste uitkomste ná die RNE óf 'n uiters gevaarlike koalisie tussen die ANC, die MK-party en die EFF, óf die een of ander RNE 2.0 waarin 'n nóg swakker ANC saam met die DA en verskeie kleiner partye aanhou regeer. 'n Derde “wildehondkoalisie”, waarin die DA saam met 'n groep kleiner partye sonder die ANC regeer, is die onwaarskynlikste uitkoms. In al drie scenario’s is die vooruitsig dat 'n toekomstige regering sal instem om staatsmag te desentraliseer uiters skraal.

Dit beteken noodwendig dat daar 'n ander weg, buite die arena van formele politiek, moet bestaan waardeur die saak van vryheid bevorder en volgehou kan word.

Daardie weg is die burgerlike samelewing. Dit is bemoedigend dat die burgerlike samelewing reeds die saak van vryheid bevorder, die RNE aanspreeklik hou en druk daarop uitoefen om van sentralisering weg te beweeg.

Dit sluit burgerlike organisasies soos AfriForum en Solidariteit, dinkskrums soos die Vryemarkstigting en die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge, en drukgroepe soos Sakeliga en Lex Libertas in. Gesamentlik speel hierdie organisasies 'n belangrike rol om die saak van vryheid te bevorder. Hulle moet daarmee voortgaan in 'n konteks waarin volgehoue druk buite die arena van formele politiek noodsaaklik is om fundamentele verandering teweeg te bring.

Hopelik sal hierdie sfeer van die samelewing aanhou groei, namate meer individue, organisasies en gemeenskappe sowel die beperkings van formele politiek as die noodsaak van druk van buite erken. Dit is ewe belangrik dat die sakegemeenskap sy invloed besef en dit aanwend ter ondersteuning van 'n beleidsagenda wat individuele vryheid uitbrei en die konsentrasie van staatsmag verminder.

Hoewel formele politiek belangrik bly, is dit individue, ondernemings en gemeenskappe wat oor die vermoë beskik om blywende verandering te bewerkstellig. Dit is makliker gesê as gedaan, maar die geskiedenis het herhaaldelik getoon dat betekenisvolle verandering dikwels begin by diegene wat die swaarste geraak word wanneer die staat buitensporig magtig word en op individuele vryheid inbreuk maak.

• Ayanda Sakhile Zulu het 'n BSocSci-graad in Politieke Studies aan die Universiteit van Pretoria verwerf en is 'n beleidsbeampte by die Vryemarkstigting. Hierdie artikel is met die vergunning van The Rational Standard vertaal en herpubliseer.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Om die kultuuroorlog te verstaan, moet ons begryp wat die Weste so besonders gemaak het — en waarom dit nou in 'n ideologiese krisis verkeer.

Meer as enige ander beskawing het die Westerse beskawing 'n moraliteit wat op familie- en stamverwantskap berus, oorskry ten gunste van 'n universalistiese etiek. Peter Frost skryf in die tydskrif Aporia dat “die Christendom 'n situasiegebonde moraliteit, gegrond op verwantskap, vervang het met 'n universele moraliteit van regverdige optrede teenoor familie én vreemdelinge.”

Die dryfkrag agter hierdie verandering het hoofsaaklik uit kouer wêrelddele gekom: “Noordwes-Europa, waar menseverhoudings lank reeds gekenmerk word deur swak verwantskapsbande, kerngesinne, laat huwelike en 'n tydperk van alleenlewe gedurende volwassenheid.” Hieruit ontstaan wat Jonathan Schulz WEIRD-samelewings noem — western, educated, industrialized, rich and democratic, oftewel Westers, opgevoed, geïndustrialiseerd, ryk en demokraties. Sulke samelewings:

“[I]s geneig om meer individualisties, onafhanklik, analities ingesteld en onpersoonlik pro-sosiaal te wees — hulle vertrou byvoorbeeld vreemdelinge makliker — terwyl hulle minder konformisme, gehoorsaamheid, binnegroeplojaliteit en nepotisme openbaar.”²

Die genialiteit van die Weste spruit uit 'n bepaalde persoonlikheidstipe wat besonder geskik is om suksesvolle nasies te bou, maar wat nie altyd oor die menslike aanvoeling van die gewone gemeenskap beskik nie. Hierdie WEIRD-persoonlikheid is geneig om die universalistiese ideaal van die mensdom belangriker te ag as sy eie vlees en bloed. Stam- en klanwaardes is natuurlik presies die teenoorgestelde hiervan en — soos enige Suid-Afrikaner jou sal vertel — nie juis ideaal vir nasiebou nie.

Die Weste se genialiteit lê in die samestelling van hiperindividualisme aan die een kant en universalistiese ideale wat met objektiewe waarhede strook aan die ander. Geen ander samelewings het individuele genialiteit so suksesvol aangemoedig of vryheid en geleenthede so ruim aan die breë bevolking beskikbaar gestel nie.

Westerse godsdiens het 'n sentrale rol in hierdie prestasie gespeel. Die Christendom is 'n universalistiese geloof wat gegrond is op tydlose waarhede wat op die hele mensdom van toepassing is. Dit verhef ook die individuele gewete tot iets byna heiligs, asof dit goddelik geïnspireer is — 'n neiging wat deur die Protestantse Hervorming dramaties versterk is. Die samestelling van individuele vryheid en die soeke na objektiewe waarheid was 'n wenresep. Soos Francis Fukuyama daarop gewys het, was die Weste die baanbreker van die drietal waarop die moderne politieke orde berus: die oppergesag van die reg, verantwoordbare regering en staatsbou. Die verhaal van die groot beskawings van die Ooste lyk ietwat anders.

Godsdienstige tradisies soos Boeddhisme en Taoïsme is in sommige opsigte moontlik doeltreffender as die Christendom om universele waarhede bloot te lê en die individu van bygeloof en maatskaplike onderdrukking te bevry. Sekere vorme van Boeddhisme is meedoënloos onsentimenteel en bewysgedrewe, sonder die kinderagtige bonatuurlike aansprake waarop die Christendom steun.

Waarom was dit dan Europa, en nie China nie, wat die Industriële Revolusie ingelui het? Volgens Peter Frost was die magsbalans tussen godsdiens en staat 'n deurslaggewende faktor:

“Die Christendom het gemeentes, skole, hospitale, universiteite, kerklike howe en, in die breë, dit wat ons die oppergesag van die reg noem, geskep — instellings wat langs die staat en in 'n sekere mate selfs bo die staat bestaan het… godsdienstige instellings in Oos-Asië [was daarteenoor] swakker, minder onafhanklik en minder ontwikkeld. Staatsinstellings is gevolglik minder aan bande gelê en was slegs teenoor die staat self verantwoordbaar.”

Frost verwys na die Chinese onderdrukking van Boeddhisme in die negende eeu: kloosters is gesluit, tempelbates is gekonfiskeer en burokratiese beheer is afgedwing. Om Boeddhisme se anderwêreldse klem op selibaatsheid en meditasie teen te werk, het die staat Konfusianisme bevorder. Dié leer plaas die gesin en kinderlike eerbied aan die grondslag van die maatskaplike orde, terwyl dit die klan in 'n groter hiërargiese stelsel inskakel.

Vandag verkeer die Christelike universalisme en die parallelle instellings waarop die Westerse moderniteit gebou is, in 'n krisis. Liberale universaliste word gekonfronteer met die ongemaklike werklikheid dat sommige groepe makliker as ander by WEIRD-norme aanpas. Hulle reaksie was 'n woke-wending: hulle versterk hul toewyding aan die heiligverklaring van individuele waardigheid — veral die waardigheid van diegene wat sukkel om aan te pas — terwyl hulle hul verbintenis tot objektiewe waarheid afwater.

Woedende regsgesindes dreig intussen om die wêreldorde af te breek en versin hul eie samesweringsweergawes van “objektiewe waarheid”, tot groot ontsteltenis van die politieke sentrum. Nóg woke-oordaad nóg die aftakeling van geglobaliseerde stelsels bied 'n lewensvatbare uitweg. Huidige tegnologie en ekonomiese interafhanklikheid maak laasgenoemde in elk geval onmoontlik. Die parallelle “godsdienstige staat” — wat kultuur, die media, die reg en wêreldinstellings omvat — funksioneer eerder binne 'n misbank van giftige idees.

Mislukte aanpassing word aan gebreke in die Weste toegeskryf, in plaas daarvan om te erken dat 'n werklik universele stelsel nie alle groepe ewe maklik kan akkommodeer nie. Genetika en kultuur is ten nouste verweef: wetsgehoorsame, nasiebouende bevolkings in Europa of China is nie bloot opgevoed om hierdie eienskappe te vertoon nie; hulle is oor geslagte heen daarvoor geselekteer.

Die groot selfmisleiding van moderne liberalisme is dat kultuur en genetika van mekaar losgemaak kan word. Die metafoor van die mens as rekenaar moedig hierdie illusie aan: kultuur is die sagteware en die liggaam die hardeware. Liberale laat hulself gevolglik toe om kulturele kritiek te lewer wat tekortkominge onder nie-wit groepe uitwys — swart kinders ly byvoorbeeld onder 'n kultuur wat geleerdheid geringskat, of radikale Islamisme bevorder politieke geweld — maar enige gesprek oor die “hardeware” bly taboe. Genetiese navorsing toon egter dat kultuur die menslike evolusie ingrypend gevorm het deur eienskappe te selekteer wat die kultuur versterk en verder uitbrei. Indien mense met rekenaars vergelyk kan word, is ons eerder soos klassieke Apple Mac-rekenaars: die hardeware en sagteware is van die grond af naatloos met mekaar verweef. Ons behoort nie te verwag dat elke samelewing ons liberale “universalistiese” bedryfstelsel kan gebruik nie. Sê nou hul firmware is vir 'n heel ander argitektuur geoptimaliseer? Om ons stelsel daarop af te dwing, loop die gevaar om die politieke ekwivalent van 'n kernpaniek te veroorsaak — en dit is presies wat woke verteenwoordig.

'n Kopernikaanse omwenteling in ons denke oor menslike diversiteit is lank reeds nodig: objektiewe waarheid moet op alle terreine herstel word, eerder as om dit tot die harde wetenskappe te beperk terwyl die sosiale “wetenskappe” sekulêre dogma in 'n laboratoriumjas verkondig.

Nog artikels deur Angus Douglas:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In die Weste ontvou daar toenemend 'n gesprek oor die einde van die liberale orde. Die “nuwe regses” (“new right”) praat van postliberalisme as 'n era van nasionale herstel. Hulle wil Westerse beskawing beskerm teen massa-immigrasie, progressiewe politiek en institusionele verval. Aan die linkerkant het sosialistiese en radikaal-linkse bewegings terselfdertyd weer momentum gekry, met dieselfde wantroue in die bestaande orde, maar in 'n ander ideologiese gewaad. Mense soos Zack Polanski in Brittanje en Zohran Mamdani in New York voer aan dat die ekonomiese en politieke bestel nie bloot beter bestuur of hier en daar hervorm kan word nie. Hulle argumenteer dat dit van die grond af herskep moet word.

In sy mees radikale vorm klink die nuwe refrein van links én regs dus al hoe meer dieselfde. Om alles af te brand want die aanname is dat dit wat daarna kom, moet sekerlik beter wees.

Ek is altyd huiwerig om Westerse kultuurkwessies regstreeks op Suid-Afrika van toepassing te maak. Ons politiek is reeds te vol ingevoerde idees wat sonder hul oorspronklike konteks, maar met al hul slagspreuke ongeskonde, hier aankom.

Dit gesê, die winde van die Weste waai oor Suid-Afrika of ons daarvan hou of nie. Debatte in die Weste raak ons hier op die suidpunt van Afrika. Ons sien dit selfs op OntLaer. Artikels oor Donald Trump, immigrasie in Europa en die jongste Amerikaanse kultuurstryd trek dikwels van die meeste virtuele voete selfs terwyl Suid-Afrika sy eie immigrasiekrisis, staatsverval en identiteitsvrae het. Dit mag bloot wees dat daardie gevegte algoritmies aantreklik selfs hier in Suid-Afrika is, en dus geniet dit buitensporige aandag. En Suid-Afrika is immers, ten spyte van sy ligging, steeds tot 'n mate 'n klein uithoek van die Weste op die donker kontinent. Dit is dus waarskynlik onvermydelik dat die debatte in die Weste ons hier ook sal raak.

Verskille met die Ou Wêreld

Die gedagte van omverwerping van die liberale gesagsorde is ook plaaslik relevant weens drie dekades van mislukking. Suid-Afrikaners is nie meer net teleurgesteld met die regering nie, maar toenemend met die hele gesagsorde wat sedert 1994 in die naam van transformasie opgebou is. Die populistiese oomblik elders is dus nie irrelevant nie. Maar dit is ook nie vanself hier toepaslik nie.

In Europa gaan die stryd oor oorspronklike etniese- en kultuuridentiteit en instellings te midde van migrasie, demografiese verandering en sekularisering. Dit is 'n beskawing wat vir dekades redelik gemaklik voortbestaan het, maar nou skielik onseker is oor hul eie reg om voort te bestaan.

In die Verenigde State gaan dit weer oor die naoorlogse orde waarin Amerika homself as die welwillende oorheerser van die vrye wêreld gehandhaaf het. Donald Trump stroop die VSA se hegemonie van sy beleefde woordeskat en vervang dit met 'n meer onbeskofte regstreekse diplomasie. Sy politiek is 'n meer onbeskaamde handhawing van Amerika as moondheid met minder sendingwerk vir 'n abstrakte wêreldorde en meer sigbare voordeel vir Amerika self.

Die nuwe regse populisme word nou na Suid-Afrika ingevoer asof ons bloot Amerika of Europa, net onder die Afrika-son is. Veral op sosiale media word daar bloedernstig oor “Westerse kultuur”, Christelike nasionalisme, die “diep staat” en MAGA gepraat, asof Suid-Afrika se groot krisisse in Washington of Brussel lê en nie in werkloosheid, misdaad, kaderontplooiing en staatsverval nie. Dit is net so bisar soos die manier waarop Amerikaanse raswoordeskat en ander progressiewe modekwessies die vorige twintig jaar plaaslik toegepas is, dikwels sonder veel verband met die probleme van die meeste gewone Suid-Afrikaners. Universiteite en ondernemings het die taal van Black Lives Matter, “safe spaces”, voornaamwoorde en Amerikaanse “white privilege” ingevoer, en 'n binêre Amerikaanse rassesjabloon oor Suid-Afrika se veel ingewikkelder geskiedenis probeer trek.

Maar ons was natuurlik nie net ontvangers van ideologiese uitvoerprodukte nie. Suid-Afrika het ook sy eie bydraes gelewer. Rhodes Must Fall het van Kaapstad na Oxford gereis. Dekolonialisme het selfs die natuurwetenskappe bereik. Byna 'n dekade gelede het ek oor die berugte UCT-video geskryf toe kortsigtige studente aangevoer het dat die wetenskap “gedekoloniseer” moet word en in sekere opsigte van voor af opgebou moes word. Dit was lank voordat kunsmatige intelligensie elke tweede LinkedIn-gebruiker in 'n meningsvormer omskep het en elke derde politikus in 'n filosoof verander het. Maar ek dwaal van die onderwerp af.

Die belangriker plaaslike vraag is wat presies wil Suid-Afrikaners afbreek?

Transformatisme is wat Werklik Misluk het

Vir sommige is die antwoord toenemend die grondwetlike bestel self. Die Grondwet, die 1994-skikking, nie-rassigheid, individuele regte en selfs die idee van 'n gedeelde Suid-Afrikaanse burgerskap word as naïewe oorblyfsels van 'n mislukte kompromie behandel.

Die bewys, so lui die argument, is oral. Staatsverval, korrupsie, raswetgewing, misdaad, vervalle infrastruktuur en 'n ekonomie wat te min mense 'n werklike kans bied is alles tekenend daarvan. En hierdie diagnose is nie heeltemal verkeerd nie. Maar die teiken is.

Wat die afgelope dertig jaar misluk het, is nie in die eerste plek die liberale teks van die Grondwet nie. Dit is transformatisme. Die staatsgedrewe ideologie wat die samelewing deur een geskiedkundige en rasgebaseerde verhaal wou verklaar en herskep.

In dié verhaal het die staat die primêre agent van morele herstel geword en ras die hoofmaatstaf van geregtigheid of eerder, onreg. Transformasie was 'n doel wat selde aan werklike uitkomste getoets is want die bedoeling was edel. Wie wil nie die onreg van die verlede aanspreek nie?

Maar dit sal 'n fout wees om die huis met sy slegte bewoners te verwar.

Die uitvoering sedert 1994 verdien harde oordeel. Die belofte van 1994 van gelyke burgerskap, menswaardigheid, beperkte staatsmag, veelparty-demokrasie en beskerming teen die staat bly egter beskermingswaardig. Dit is juis omdat dié belofte so blatant verraai is dat dit herwin moet word.

Roger Scruton het gewaarsku dat goeie dinge maklik vernietig, maar nie maklik geskep word nie. Die werk van vernietiging is vinnig, maklik en opwindend. Maar die werk van bou is stadig, moeisaam en vervelig.

Dit is te verstane dat die versoeking daar is om die hele grondwetlike badwater saam met die transformasiebaba uit te gooi. Dit is maklik om die grondwetlike bestel as 'n totale mislukking af te skryf. Dit is moeiliker om te onderskei tussen wat behoue moet bly, wat herstel moet word en wat weggegooi behoort te word.

Die geskiedenis wys dat die mense wat eis dat alles afgebreek moet word, is boonop selde die mense wat daarna in die puin moet bou. Hulle hoef nie 'n werkende staatsdiens te ontwerp, 'n beleggingsklimaat te herstel, ingewikkelde gemeenskappe te versoen of hul eie kant se ideologiese oordade te beperk nie.

Hulle hoef net te bewys dat die huidige orde boos is. Iemand anders moet dan later die moeilike vrae beantwoord en tussen die puin met die ingewikkelde bouwerk begin.

Ons moet dus waak teen die onnadenkende invoer van geldige, maar eiesoortige Westerse griewe oor hulle mislukkende gesagsordes. Suid-Afrikaners maak tereg beswaar teen 'n staat wat mense volgens ras klassifiseer, 'n sukkelende ekonomie en staatsverval. Maar net omdat sommige van ons probleme op bumpersticker-vlak met sommige van dié van Amerika of Europa oorvleuel, beteken dit nie dat hul diagnoses en oplossings net so op Suid-Afrika toegepas kan word nie. Ons geskiedenis, instellings en die gesagsorde wat hier onder druk verkeer, is nie dieselfde een waarteen die nuwe regses en linkses in New York, Washington, Londen of Brussel in opstand kom nie. Trouens, die uitdagings in die onderskeie Westerse lande verskil ook.

Ingevoerde Kultuuroorloë

Vir jare het die breër koalisie aan die regterkant die beginsel van identiteitspolitiek verwerp. Die argument was dat burgers as individue behandel behoort te word en nie as verteenwoordigers van hul ras, geslag of afkoms nie. Maar dit begin ongelukkig te verander. Die politiek van die Tucker Carlson- en Nick Fuentes-vleuel van die Amerikaanse regses spoel toenemend na Suid-Afrika oor. Ons sien 'n mengsel van populisme, beskawingsangs en groepsbewustheid waar identiteitspolitiek nie meer as sodanig verwerp word nie. Die beswaar is bloot dat die verkeerde groepe dit tot dusver gebruik het. Nou wil hulle dit vir hul “eie mense” aanwend.

Op 'n menslike vlak is dit verstaanbaar. My geslag word al dekades lank met die kultuuroorloë van die Verenigde State en elders gevoer. Politiek is dikwels voorgestel as hoofsaaklik 'n stryd tussen groepe om status, mag en geskiedkundige vergelding. Dit behoort dus niemand te verbaas wanneer wit mense, Afrikaners of ander minderhede hulself uiteindelik ook as 'n beleërde groep begin beskou nie. Veral nie in ons algoritmiese sosialemedia-era nie.

Die leë belofte van nie-rassigheid ('n veronderstelde hoeksteen van ons grondwetlike bestel in teks, maar selde in praktyk) mag nog een van die nuwe Suid-Afrika se grootste mislukkings wees. Die wrange ironie is dat 'n land waarvan rassigheid die historiese sonde was, dertig jaar later steeds nie daarin kon slaag om ras uit die sentrum van sy politiek te verwyder nie.

Maar slagofferpolitiek bly slagofferpolitiek, selfs wanneer die slagoffer verander. En daar is immers 'n belangrike onderskeid tussen 'n ware grief en 'n wyse politiek.

'n Jong wit man kan met reg beswaar maak teen beleid wat hom op grond van sy velkleur uitsluit. 'n Afrikaanse student kan tereg voel dat sy taal uit openbare instellings gedruk word. 'n Minderheidsgemeenskap kan goeie rede hê om te vrees dat 'n meerderheidsregering min erg aan sy belange het.

Maar uit die feit dat 'n onreg werklik is, volg dit nie dat elke reaksie daarop regverdig of verstandig is nie.

Die antwoord op rasgebaseerde transformatisme kan nie 'n ander rasgebaseerde politiek wees nie. Die antwoord op staatsmagsmisbruik kan nie 'n sterker staat in die hande van “ons mense” wees nie. Die antwoord op uitsluiting is nie wederkerige uitsluiting nie.

Liberalisme in sy progressiewe sin het ernstige gebreke. Dit kan vir mense ruimte gee, maar nie noodwendig betekenis nie. Dit kan jou reg beskerm om 'n gesin te vorm, 'n kerk te stig of 'n gemeenskap te bou, maar dit kan nie liefde, geloof of lojaliteit by ’n staatskantoor uitreik nie. Trouens, die liberale orde leef van morele bronne wat hy nie self kan vervaardig nie. Eerlikheid, vertroue, pligsbesef, verdraagsaamheid en die bereidheid om mag te beperk wanneer jy dit besit is alles kenmerke van liberalisme wat in gedrang is wanneer liberalisme gekaap word.

Wanneer families verbrokkel, kerke leegloop en gemeenskappe in eensame individue afbreek, word liberalisme 'n dun prosedurele kors oor 'n groeiende leegte. Dit is hoekom radikale voorstelle so aantreklik raak. Dit bied identiteit, rigting en 'n vyand aan mense wat nie meer weet waar hulle behoort nie.

Maar politiek kan nie 'n plaasvervanger vir geloof, familie en gemeenskap wees nie. Dit sluit alle vorme van politiek, formeel en informeel, in. Die staat kan die ruimte beskerm waarin dié instellings groei. Hy kan eiendomsreg beveilig, misdaad bestry, burgers gelyk behandel en mag desentraliseer. Maar politiek sal nooit 'n volk of 'n mens van binne herstel nie. Ons moet die mislukte ideologie afwerp sonder om die liberale beskerming wat dit verdraai het, saam daarmee te verloor. Nie-rassigheid moet nie as 'n verleentheid begrawe word nie, maar as 'n onvoltooide opdrag teruggeëis word. Gemeenskappe moet meer ruimte kry om hul eie instellings te bou. Die staat moet minder probeer om die samelewing te herskep en meer probeer om sy basiese werk te doen.

Dit is baie minder dramaties en aanloklik as omverwerping. Dit verg geduld en die ongewilde bereidheid om iets te herstel wat iemand anders gebreek het. Maar dit is die enigste ernstige antwoord op die vraag wat elke brandstigter probeer vermy. As ons alles afbrand, wat bou ons daarna?

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Oorlog of gewapende konflik is so oud soos die menslike geskiedenis. Tog is dit vir die meeste mense moeilik om te aanvaar dat lande geen ander keuse het as om hulle op die gebeurlikheid van oorlog of gewapende konflik voor te berei nie — of hulle nou daarvan hou of nie — omdat dit deel van die menslike natuur is om probleme of verskille soms deur middel van geweld op te los.

Oorlog of gewapende konflik is dus eerder iets waaraan ons nie wil dink nie. Ons ontken die moontlikheid daarvan as 'n geestelike skild teen die onafwendbare. Dit is verstaanbaar, want oorlog spel net ellende. Maar is die ellende wat lande ervaar wanneer hulle deur 'n vyand verslaan word, nie dalk erger as die opoffering wat dit verg om so onoorwinlik moontlik te wees nie?

Si vis pacem, para bellum is 'n bekende Latynse spreuk wat vertaal kan word as: “As jy vrede wil hê, berei voor vir oorlog.” Dit kom oorspronklik van die Romeinse militêre skrywer Vegetius en dra die idee oor dat ware veiligheid, stabiliteit en afskrikking waarskynliker verseker kan word deur die nodige mag en gereedheid te handhaaf om jouself teen aggressors te verdedig.

Die filosofiese konsep draai om die idee van vrede deur magsvertoon. Dit bly hoogs relevant in die hedendaagse wêreldpolitiek, waar state strategies voorbereid moet wees op die moontlikheid van militêre aggressie deur vyandiggesinde lande. Deur die vermoë te handhaaf om vyandelike aanvalle sigbaar af te weer, kan nasies konflik voorkom voordat dit ontstaan. Trouens, dit is een van 'n staat se primêre pligte om voorbereid te bly.

Selfs neutrale state moet voorbereid wees. Switserland is by uitstek 'n voorbeeld van 'n neutrale staat wat 'n hoë vlak van militêre gereedheid handhaaf. Dit staan bekend as “gewapende neutraliteit”. Switserse neutraliteit is dus nie passief nie; dit is hoogs gewapen. Die land handhaaf 'n dienspliggebaseerde militêre stelsel, uitgebreide bergvestings en moderne lug- en grondmagte. Die filosofie is om die koste van 'n inval vir enige aggressor buitensporig hoog te maak: Si vis pacem, para bellum.

Leërs moet eers Leer Veg

Meer nog: om oorlewing te probeer verseker wanneer dít gebeur wat niemand wil hê moet gebeur nie, moet state voortdurend hul gevegseenhede oplei, oorlogsoefeninge uitvoer en hoogs voorbereide gevegsmagte deurlopend gereed hou. Daar kan selfs so ver gegaan word as om te beweer dat lande wat 'n hoë waarskynlikheid het om by oorloë betrokke te raak, nie moet skroom om namens strategiese bondgenote aan konflikte deel te neem nie. Dit gee hul soldate gevegservaring en bied die geleentheid om hul wapentuig, oorlogsbeplanning, bevel en beheer, asook logistieke ondersteuning en rugsteun te toets — alles waarsonder 'n oorlog nie suksesvol gevoer kan word nie.

Moderne militêre alliansies soos NAVO steun swaar op voortdurende gesamentlike oefeninge, soos Steadfast Defender, om te verseker dat verskillende nasies doeltreffend kan kommunikeer, logistieke hulpbronne kan deel en as 'n samehangende eenheid kan veg. Weermagte wat net op papier goed lyk — met ander woorde, slegs in teorie — beteken niks nie. 'n Goeie voorbeeld is die vinnige ineenstorting van die Franse weermag in 1940, wat grootliks te wyte was aan verouderde leerstellings, rigiede bevelstrukture en 'n versuim om by moderne, snelbewegende oorlogvoering, oftewel Blitzkrieg, aan te pas.

Daarenteen het Nazi-Duitsland voor die Tweede Wêreldoorlog, deur middel van die Condor-legioen, saam met die Sowjetunie aktief aan die Spaanse Burgeroorlog deelgeneem. Duitsland het dié konflik spesifiek gebruik om die Luftwaffe se taktieke vir noue lugondersteuning en die vroeë Panzer-tenks te toets. Dit het deurslaggewend geblyk in Duitsland se vroeë oorwinnings tydens die Tweede Wêreldoorlog.

Werklike konflikte bring gebreke aan die lig wat simulasies nie kan uitwys nie. Die oorlog in Oekraïne dien tans as 'n omvangryke, intydse toetsterrein vir Westerse en Russiese hommeltuigoorlogvoering, elektroniese steuring en lugverdedigingstelsels. Weermagte en kontrakteurs herontwerp hul toerusting blitsvinnig op grond van hierdie “regstreekse” data. Soveel so dat dit klink asof Amerika nou ook skarrel om laer-tegnologiese, maar meer toepaslike en aansienlik goedkoper, wapentuig vir sy oorlog in die Midde-Ooste te vervaardig.

Tech is Top

Die moderne era wys dus dat voorbereiding vir oorlog nie meer net oor die mobilisering van gevegseenhede gaan nie, maar ook oor snelle tegnologiese aanpasbaarheid — selfs wanneer dit tegnologiese afskaling vereis.

Die wapenbedryf, oftewel die militêr-industriële kompleks, is ook van kardinale belang. Talle nasies verskaf byvoorbeeld wapentuig aan Oekraïne, wat effektief as 'n teater dien waarin getoets word hoe Westerse pantservoertuie, artillerie en lugverdediging teen Russiese elektroniese blokkering, hommeltuie, artillerie, tenks en ander wapentuig vaar.

Teen die agtergrond van die argumente hierbo: Hoe lyk ons eie land, Suid-Afrika, wanneer dit beoordeel word aan die hand van die noodsaaklike paraatheid om landsburgers teen aggressie van buite te beskerm, ongeag hoe onwaarskynlik dit tans mag lyk? Of, miskien nader aan die werklikheid: Veronderstel Suid-Afrika moet om die een of ander rede troepe na die Demokratiese Republiek van die Kongo stuur. Sal ons troepe teen 'n rebellemag opgewasse wees? Sal hulle oor die nodige krygstuig, lugsteun en logistieke ondersteuning beskik om doeltreffend te wees? Of sal hulle die wit vlag hys en met hul sterte tussen die bene na Suid-Afrika terugkeer — dalk boonop aan boord van 'n ander land se lugdiens?

Wel, dalk het ons nou ons punt gemaak, al is dit nie noodwendig 'n smaaklike een nie.

“Oor en uit”, dan, soos ons in die dae toe ons as Suid-Afrikaners by 'n veel vroeëre oorlog of konflik betrokke was, oor ons comms — kommunikasie — gesê het.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die eerste reël wat ek as jongwerkende in die drukbedryf geleer het, was dat jy jou lewe gereeld gaan wegteken. Só het 'n senior grafiese ontwerper van destyds dit aan my verduidelik, wanneer die goedkeuringsdokumente, of altans die proewe, deur die drukkers aangestuur word. Almal wil skep, niemand wil afteken nie.

In die drukbedryf werk grafiese ontwerpers en drukkers nou saam en alhoewel elke rolspeler oor afgebakende verantwoordelikhede beskik, is dit heeltemal moontlik en selfs menslik vir foute om deur te glip, nadat die drukwerk afgehandel is. Om een pamflet oor te laat druk is nie 'n kliënt se grootste verlies nie, maar massaproduksie daarteenoor kan vir 'n maatskappy miljoene rande kos. Dis dan wanneer mense begin vingers wys, want niemand het vir 'n miljoen se skadevergoeding begroot nie.

Wie word aanspreeklik gehou vir 'n fout wat op 'n goedkeuringsdokument goedgekeur is en wie is verantwoordelik vir die skadevergoeding indien die fout op 'n produk reeds gedruk is?

'n Goeie voorbeeld hiervan is Tesco wat vanjaar hul Tesco Special Fried Rice van die winkelrakke af moes verwyder, nadat hul besef het dat die produk koring (gluten) bevat en dit nie op die etiket aangedui is nie. Ontbrekende allergeeninligting hou ernstige gesondheidsrisiko’s in, daarom was dit nodig om die produk onmiddellik van die rakke af te verwyder. Detail! Dis waarom die goedkeuringsproses een van die belangrikste fases in enige drukprojek is. Jy hersien oor en oor en selfs al lyk dit vir jou reg, is dit normaal om nog steeds skepties te wees en jou bedenkinge te hê.

In 'n neutedop kan ons 'n goedkeuringsdokument as die finale gehaltekontroledokument sien, voordat drukkers hul masjiene aan die rol kry en met 'n massaproduksie begin. Wanneer 'n goedkeuringsdokument onderteken of elektronies goedgekeur word, bevestig die grafiese ontwerper of kliënt dat die dokument volledig nagegaan is en dat die inhoud, uitleg en tegniese aspekte aanvaar is. Hierdie goedkeuring dien dan as die amptelike verwysingspunt waarvolgens die finale drukwerk vervaardig word en wie die aanspreeklikheid moet aanvaar indien iets verkeerd loop.

Die Professionele Verhouding

Soos voorheen genoem, is daar noue samewerking tussen grafiese ontwerpers en drukkers, maar die verantwoordelikhede verskil. Die ontwerper fokus op die visuele kommunikasie van die projek wat uitleg, tipografie, handelsmerkspesifikasies en drukgereed dokumente insluit. Die drukker neem daarna die verantwoordelikheid vir die tegniese verwerking van die dokumente, wat kleurbestuur, materiaalkeuses, masjieninstellings en die fisiese produksie van die ontwerp insluit.

Die goedkeuringsfase is die middelpunt waar hierdie twee verantwoordelikhede mekaar ontmoet. Dis die drukker se verantwoordelikheid dat die drukdokumente op 'n tegniese vlak korrek verwerk en geproduseer word, terwyl die ontwerper of kliënt weer moet bevestig dat die inhoud en visuele voorstelling van die drukdokument korrek is.

Finaal.pdf | a.Finaal.100.pdf | FFFFFinal.Final.Urgh.pdf

Uit die praktyk sal baie mense die subopskrif verstaan en dalk selfs humoristies vind, want die “finale” drukdokument is nooit die einddokument nie.

Dis waarom dit belangrik is om jou drukdokumente reg te benoem, omdat deurmekaar dokumente tot verwarring in die produksieproses kan lei.

In 2024 moes Coca-Cola meer as 13 000 Minute Maid Zero Sugar Lemonade-koeldranke van die rakke af verwyder, omdat die blikkies met “Zero Sugar” gemerk was en dit eintlik die gewone weergawe met ongeveer 40g suiker per blikkie bevat het. Die Amerikaanse FDA het die terugtrekking van die produk as 'n Class II Recall geklassifiseer, omdat hierdie fout 'n gesondheidsrisiko vir diabete en ander verbruikers kan skep.

Vanuit 'n kontraktuele hoek het die goedkeuring van 'n goedkeuringsdokument ook natuurlik regsimplikasies. Nadat 'n kliënt of grafiese ontwerper 'n goedkeuringsdokument goedgekeur het, lê die aanspreeklikheid by die persoon wat die ontwerpe goedgekeur het en word die goedkeuringsdokument dan as die amptelike verwysingsdokument waarvolgens die drukker die produksie moet uitvoer, gesien. Geen reëls word in hierdie verwysingsraamwerk deur die drukkers aangepas of gebuig nie. Indien die drukker die finale produk presies volgens die goedgekeurde goedkeuringsdokument vervaardig, word die foute wat reeds op die goedkeuringsdokument was, nie as produksiefoute gesien nie.

Wie se Skuld is dit?

Een van die grootste wanopvattings in die drukbedryf is dat die drukker altyd aanspreeklik gehou moet word wanneer daar 'n fout op die eindproduk voorkom. In die praktyk is dit noodsaaklik vir drukkers én ontwerpers om onderskeid tussen produksiefoute en inhoudsfoute te verstaan.

Produksiefoute gebeur wanneer die einddrukwerk nie ooreenstem met die goedgekeurde goedkeuringsdokument nie. Die gebruik van die verkeerde dokument of ou weergawe, lae gehalte foto’s of beelde, verkeerde fonts, kleurafwykings of selfs die gebruik van verkeerde materiaal kan as voorbeelde hiervan gesien word. As die eindproduk van die goedgekeurde goedkeuringsdokument verskil, berus die aanspreeklikheid gewoonlik dan by die drukker.

Inhoudsfoute, daarenteen, is foute wat reeds op die goedkeuringsdokument voorgekom het toe dit goedgekeur is. Dit sluit onder meer spelfoute, verkeerde produkbeskrywings, handelsmerkinligting en ander inhoudelike onakkuraathede in. Indien hierdie foute tydens die goedkeuringsproses nie geïdentifiseer word nie, word die verantwoordelikheid gewoonlik toegeskryf aan die persoon wat die goedkeuringsdokument goedgekeur het (Legal Clarity, 2026).

Druk dit Waar dit Hoort!

Nie almal besef die waarde en implikasies van 'n goedkeuringsdokument totdat daar 'n fout op die eindproduk is nie. Soms word die dokument haastig geteken sodat die drukproses so gou as moontlik kan begin. Dis die drukkers se verantwoordelikheid om vir kliënte 'n goedkeuringsdokument te stuur en die kliënt se verantwoordelikheid om dit met 'n fynoog deur te werk. Goedgekeurde goedkeuringsdokumente is die amptelike maatstaf vir die eindelike drukwerke. Indien die drukker die goedgekeurde goedkeuringsdokument akkuraat produseer, lê die verantwoordelikheid vir inhoudelike foute by die persoon wat die goedkeuringsdokument goedgekeur het, en nie by die drukker nie.

Sommige foute is so subtiel dat dit selfs ná verskeie gehaltebeheerstappe onopgemerk kan bly. Wanneer 'n fout eers ná massaproduksie raakgesien word en die produkte reeds versprei of uitgestuur is, neem die geldelike verliese aansienlik toe. Benewens die uitgawes om alles te laat herdruk, moet ondernemings dikwels ook die uitgawes verbonde aan vervoer, logistiek, berging en herverpakking dra. En dit, na my mening, is veel erger as om jou lewe in die drukbedryf weg te teken.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Substackers oor die wêreld heen is nou toegerus met Pangram, 'n program wat teks wat deur kunsmatige intelligensie gegenereer is, met merkwaardige akkuraatheid kan opspoor.

Nie net kan die redaksie nou bydraes deur 'n Pangram KI-toets draf nie, maar u as leser kan ook die integriteit van ons inhoud naspeur deur eenvoudig die “Test for AI” funksie in ons artikels te kliek. Pangram sal dan die teks vir KI-gegenereerde teks deurwerk. Jy kan self gerus oor Pangram en die grondslag van hul tegnologiese oplossing, wat self op KI-tegnologie berus, gaan lees.

Pangram gee drie lesings, uitgedruk in persentasies: Die eerste lesing dui aan tot watter mate die teks “KI-gegenereer” is, wat vir ons die groot taboe is. Dit lewer 'n verdere twee lesings wat aandui tot watter mate die teks “KI-geassisteer” of “mens-gegenereer” is. Ons aanvaar dat “KI-geassisteer” ietwat van 'n grys gebied kan wees, want KI is inderdaard nuttig om, byvoorbeeld, 'n lastige paragraaf te verkort, 'n moeilike konsep te vertaal of om ander basiese redigeringsfunksies uit te voer. Pangram onderskei egter tussen hierdie klas van redigeringsbystand, en teks wat gewoon deur 'n blikbrein uitgespoeg word na gelang van iemand se prompt.

(Voorbeeld van 'n gemengde Pangram-lesing)

OntLaer is onbeskaamd daarop uit om 'n mens-gebaseerde publikasie te wees. Ons takel die media- en meningskrisis, soos dit in Afrikaans en in ander kontekste in die openbare gesprek vergestalt met oop debat, sloernalistiek en inhoud wat verkieslik so wyd as moontlik oor die politieke en filosofiese spektrum strek. Daarby, en fundamenteel, is OntLaer 'n lesergedrewe publikasie. Hierdie soort oogmerke is in alle opsigte mens-gesentreer en kom vanuit die bestaansfeit van menslike samelewing. Onbevange, oop gesprek moet nie net eg wees nie, glo ons, maar dit moet die produk van nederige en versigtiger nadenke wees, met die bereidwilligheid om in debat te tree oor die werklike argumente gelewer.

Gevolglik kan ons nie toelaat dat blikbreine die dink- en skryfwerk namens ons bydraers doen nie. Ons het genoeg respek vir ons groeiende leserskorps dat ons nie kans sien om vir hulle uit die KI-slopemmer te bedien nie. Sloernalistiek vereis juis stadiger, versigtiger en dus immer-menslike oorweging van kwessies voordat die pen die papier tref, by wyse van spreke.

Boonop is daar alreeds bekommernisse in die joernalistieke wêreld of modelle soos Substack in staat sal wees om gehalte in stand te hou. Dit is te midde van kwynende inkomstestrome, selfs op Substack se regstreekse betalersmodel, wat die risiko skep dat Substackers kan begin neig om net die soort inhoud te skryf wat hul betalende lesers wil hoor, wat verskeie grondslae van die joernalistiek kan ondermyn.

KI-gegenereerde teks, as 'n manier vir 'n joernalis om op groot skaal kunsmatige pennevrugte op te lewer, is nou darem 'n risiko wat deur tegnologie soos Pangram ietwat gerem kan word. Maar terselftetyd hoop ons dat ons lesers hulself ook sal oortuig van die noodsaak dat die openbare gesprek nie deur KI-gegenereerde content bombing oorgeneem behoort te word nie. Massale KI-inhoud kan op skaal die openbare gesprek kaap deur middel van siniese nie-deelnemers, wat slegs belangstel in narratiewe manipulasie en oorheersing van die nuusgolwe, wat nie 'n gelykwaardige, egte en outentieke openbare gespreksomgewing na waarde skat nie.

Ons prosedure is voorts om elke bydrae deur 'n Pangram-toets te draf, en indien daar grootskaalse KI-gegenereerde teks teenwoordig is, stuur ons die konsepartikel terug aan die bydraer met die geleentheid om die kwessie reg te stel. Die redaksie behou die reg voor om artikels te plaas aldan nie, en wat KI-bystand lesings op Pangram betref, sal ons met die bydraer in gesprek tree.

Ons gee toe dat Pangram nie altyd akkuraat sal wees nie. Toetse wat ons met van ons eie ouer artikels gedoen het, van voor en na die aanvang van OntLaer en generatiewe KI, het soms lesings opgelewer wat 'n persentasie KI-teks aangedui het, wat onmoontlik die geval kon wees. Ons sal dus ons redaksionele diskresie behou, hoewel ons ten opsigte van KI daaroor sal streng wees. Bydraers is natuurlik welkom om alternatiewe lesings deur KI-naspeurder programmatuur aan te stuur waar daar twyfel is.

Die beste manier om vir ons almal tyd en moeite te spaar? Vat dit rustiger en skryf jou artikel self. Dis in elkgeval beter om so 'n paar keer te herkou aan 'n argument voordat jy dit eindelik in 'n konsep verwerk. Al is dit moeilik, en al wink die KI-versoekings.

Hilde Kruger skryf juis in verlede week se uitgawe oor die ironiese wendings wat sekere kleinsake ondernemings se kostebesparing-deur-KI planne geneem het. KI, soos ons almal weet, kan in sekere kontekste ontsettend nuttig wees en produktiwiteit rugsteun, maar dit beteken nie elke tweede geskrewe ding hoef deur generatiewe KI geskep te word nie.

Soos Hilde tereg skryf, waarom moet KI-gegenereerde spyskaarte 'n ding wees? Gewone menslike hoflikheid teenoor klante is seer sekerlik genoeg om koffie en koek verkoop te kry. Ek sal byvoeg dat jou deursnee koffiewinkel-werker natuurlik meer aangespoor sal voel om hoflik en vriendelik te wees as nonsens-takies wat deur KI verrig kan word (binne rede) hul lewe makliker maak.

Lezli Edgar se artikel oor 'n vreemde verskynsel van poligamiese bemarking in die Afrikaanse pers onlangs, deur middel van doodluiterse en selfs “kosmopolitiese” bemarkingstaal, het my ook laat dink aan hoe hierdie soort ding in die soepel taalgebruik van generatiewe KI voorkom. Die Duitsers het 'n begrip, unheimlich, wat dalk vertaal kan word as iets wat “aardig” of uncanny voorkom. Afgesien van die onaardigheid wat poligamiese uitnodigings onder baie mense sou aanwakker, is hierdie vreemde gevoel van onbekende bekendheid beslis teenwoordig in hoe KI-teks lees, wat nog te sê van die prente wat dit kan skep.

Maar die mens het KI geskep, en dit is dikwels ons eie eggos wat deur die fyngeknipte taalgebruik en sinsvorming van KI terugfluister. Taal is formulêr, en selfs iemand wat iets beoefen wat vreemd is vir die meeste Afrikaners, soos poligamie, kan daarin slaag om taalgebruik daaroor sodanig te formuleer dat dit vir ons bekend klink, ten spyte van die onbekendheid en selfs ongewenstheid daarvan. KI doen maar net wat die mens al ewig lank doen, sonder die vereistes van menslike dinkwerk.

Wandile Sihlobo, 'n bekende in landboukringe, het vir ons 'n eerste vertalingsgeleentheid van een van sy artikels gegun. Sihlobo plaas die dreigende El Nino-seisoenverskynsel in konteks en redeneer dat daar verskeie landboukundige en ekonomiese voordele is wat ons deur die nare somerseisoen mag dra.

Ek het al genoeg warm gekry in my lewe, so die nuus dat voedselpryse waarskynlik relatief stabiel gaan bly ongeag El Nino se aanslae, help darem bietjie. Laat ons weet wat julle dink oor Sihlobo se waarnemings en of ons dalk meer of minder optimisties moet wees.

Nog artikels op DinkWeer Donderdag:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks